อย่ารอให้ซ้ำรอย “มินามาตะ” หายนะสารพิษปนเปื้อนในทะเลที่ยังฝังใจคนญี่ปุ่น

17 พ.ย. 2569 - 17:25

  • ช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 โรงงานผลิตปุ๋ยเคมีในเมืองมินามาตะลักลอบปล่อยน้ำปนเปื้อนสารปรอทลงทะเล

  • แมวและชาวบ้านในพื้นที่เริ่มมีอาการทางระบบประสาทจนสืบสาวไปพบว่าต้นตอคือสารปรอทจากโรงงาน

  • ตอนแรกโรงงานปฏิเสธความรับผิดชอบ ส่วนรัฐบาลเข้ามาจัดการล่าช้า จนชาวบ้านต้องลุกขึ้นมาต่อสู้เรียกร้องกันเอง

never-again-minamata-tragic-story-mercury-poisoning-in-japan-SPACEBAR-Hero.jpg

“ญี่ปุ่น” ในความคิดของใครหลายๆ คนคือ ประเทศที่บ้านเมืองสะอาด ธรรมชาติสวย แต่เมื่อ 70 ปีที่แล้วญี่ปุ่นก็เคยเจอปัญหาสารพิษจากโรงงานจนกลายเป็นหนึ่งในโศกนาฏกรรมครั้งใหญ่ที่ยังฝังใจชาวญี่ปุ่น ไม่ต่างจากสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นจากขยะอิเล็กทรอนิกส์ในจังหวัดปราจีนบุรีของเรา

มินามาตะเมืองชายทะเลเล็กๆ ที่เงียบสงบในจังหวัดคุมาโมโตบนเกาะคิวชูของญี่ปุ่น ประชากรไม่กี่หมื่นคนที่นั่นส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง

ปี 1908 ซึ่งเป็นช่วงที่ญี่ปุ่นกำลังเร่งเดินหน้าอุตสาหกรรมของประเทศในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 มีโรงงานผลิตปุ๋ยเคมีของบริษัท ชิสโซะ (Chisso Corporation) เข้ามาเปิดในเมืองมินามาตะ จนขยับขยายกลายเป็นโรงงานผลิตสารเคมีขนาดใหญ่ ซึ่งในเวลาต่อมาโรงงานแห่งนี้เป็นตัวแปรสำคัญที่เปลี่ยนแปลงเมืองมินามาตะและชีวิตของชาวบ้านที่นั่นไปตลอดกาล

ชาวบ้านเล่าว่าชิสโซะปล่อยน้ำเสียปนเปื้อนสารปรอทลงอ่าวมินามาตะก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ต่อมาในช่วงหลังสงคราม ปริมาณการผลิตได้พุ่งสูงขึ้นอย่างมาก สารปรอทที่ถูกแบคทีเรียย่อยจนเปลี่ยนเป็น “เมทิลเมอร์คิวรี” ซึ่งเป็นสารปรอทอินทรีย์ที่มีความเป็นพิษสูง ก็เริ่มสะสมอยู่ในปลาและหอยต่างๆ ในทะเลซึ่งเป็นอาหารของชาวบ้าน

never-again-minamata-tragic-story-mercury-poisoning-in-japan-SPACEBAR-Photo V01.jpg
โรงงานชิสโซะและเส้นทางการระบายน้ำเสียของโรงงาน Photo by Wikipedia

สัญญาณแรกที่บ่งบอกว่ามีบางสิ่งไม่ชอบมาพากลปรากฏขึ้นในช่วงต้นทศวรรษ 1950 ชาวบ้านสังเกตว่าแมวมีอาการแปลกๆ เช่น ชักเกร็ง หมุนตัวไปมา เดินโซเซ และกระโจนลงทะเล ซึ่งปรากฏการณ์นี้ชาวบ้านเรียกกันว่า “โรคแมวเต้นระบำ”

ปี 1956 ชาวบ้านเริ่มมีอาการผิดปกติหลายอย่าง ได้แก่

  • อาการชาตามแขนขาและริมฝีปาก
  • ความผิดปกติในการได้ยินหรือการมองเห็น
  • อาการสั่นที่แขนและขา
  • ความยากลำบากในการเดิน
  • ภาวะสมองเสียหาย

 วันที่ 21 เมษายน 1956 เด็กหญิงวัย 5 ขวบคนหนึ่งถูกรับตัวเข้ารักษาในโรงพยาบาลชิสโซะโดยมีอาการผิดปกติ เช่น ไม่สามารถพูดหรือเดินได้ ซึ่งในกลุ่มผู้ป่วยยังมีเด็กคนอื่นๆ รวมอยู่ด้วย รวมถึงน้องสาวของเด็กหญิงคนดังกล่าวด้วย โดยในช่วงแรกมีการสันนิษฐานว่าโรคนี้อาจเป็นโรคติดต่อชนิดใหม่

วันที่ 1 พฤษภาคม ผู้อำนวยการโรงพยาบาลแจ้งสำนักงานสาธารณสุขว่ามีโรคระบบประสาทที่ไม่ทราบสาเหตุระบาด ญี่ปุ่นถือวันนั้นเป็นวันที่ตรวจพบโรคมินามาตะอย่างเป็นทางการ

ที่น่าสังเกตคือ ทั้งแมวและชาวบ้านต่างมีอาการเกี่ยวกับระบบประสาท การที่แมวและชาวบ้านบริโภคอาหารทะเลเหมือนกันทำให้นักวิทยาศาสตร์ตั้งข้อสงสัยว่า ปลาในอ่าวมินามาตะอาจมีการปนเปื้อน

ฮาจิเมะ โฮโซคาวะ ผู้อำนวยการโรงพยาบาลชิสโซะ สืบสาวจนพบว่าอาการที่ชาวบ้านและแมวเป็นอยู่เกี่ยวข้องกับการบริโภคอาหารทะเลในอ่าวมินามาตะ โดยทดลองนำหอยที่อาศัยในบริเวณทางปล่อยน้ำเสียของบริษัท ชิสโซะมาเป็นอาหารเลี้ยงแมว พบว่าภายใน 78 วัน แมวก็มีอาการเหมือนผู้ป่วยโรคมินามาตะ แต่เขาถูกปิดปากและผลการศึกษาก็ถูกปิดเงียบ

ปี 1959 แพทย์จากมหาวิทยาลัยคุมาโมโตะระบุว่า สารปรอทอินทรีย์เป็นสาเหตุของโรคดังกล่าว ทำให้ความสนใจพุ่งเป้าไปที่โรงงานของบริษัท ชิสโซะว่าน่าจะเป็นตัวการ แต่ก็ยังไม่มีอะไรเกิดขึ้น

ในปีเดียวกันนั้น บริษัท ชิสโซะ เองก็ทดลองกับแมวและได้ข้อสรุปเช่นเดียวกัน แต่กลับตัดสินใจไม่เปิดเผยผลการทดลองนั้นต่อสาธารณะ และยังคงปล่อยน้ำปนเปื้อนสารปรอทลงสู่อ่าวมินามาตะ โดยปฏิเสธความรับผิดชอบต่อปัญหาดังกล่าว โดยอ้างว่า การทิ้งของเสียจากโรงงานเป็นแนวทางปฏิบัติที่เป็นที่ยอมรับและถูกกฎหมายในขณะนั้น

never-again-minamata-tragic-story-mercury-poisoning-in-japan-SPACEBAR-Photo02.jpg
อ่าวมินามาตะ Photo by Minimata Disease Municipal Museum

เมื่อมีการปล่อยสารปรอทลงสู่แหล่งน้ำอย่างต่อเนื่อง หญิงตั้งครรภ์จำนวนมากได้รับสารพิษ ส่งผลให้ทารกที่คลอดออกมาป่วยเป็นโรคมินามาตะแต่กำเนิด เด็กเหล่านี้เกิดมาพร้อมกับความพิการรุนแรง เช่น ความผิดปกติทางการเคลื่อนไหว อาทิ อาการเกร็งและปัญหาในการประสานงานของร่างกาย รวมถึงมีความบกพร่องทางสติปัญญา หูหนวก และตาบอด

ชาวประมงในเมืองมินามาตะเริ่มรวมตัวประท้วงบริษัท ชิสโซะ ในปี 1959 โดยเรียกร้องให้บริษัทหยุดปล่อยน้ำเสีย และจ่ายค่าชดเชยแก่ชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบจากการได้รับสารเมทิลเมอร์คิวรี ชิสโซะจึงเริ่มเจรจากับชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบด้วยการเสนอเงินแลกกับการไม่ดำเนินคดีกับบริษทในอนาคต ชาวบ้านหลายคนรู้สึกว่า ข้อตกลงนี้เป็นโอกาสเดียวที่จะได้รับค่าชดเชย จึงยอมลงนามในเอกสารเหล่านั้น

ที่ซ้ำร้ายไปกว่านั้นคือ คนที่น่าจะอยู่เคียงข้างประชาชนอย่างรัฐบาลยังปัดความรับผิดชอบ เพราะบริษัท ชิสโซะถือเป็นแรงผลักดันเบื้องหลังเศรษฐกิจในท้องถิ่น และในขณะนั้นหน่วยงานรัฐยังแทบไม่มีความตระหนักถึงปัญหาด้านคุณภาพสิ่งแวดล้อม

นอกจากนี้ รัฐยังมองว่า การเข้าแทรกแซงอาจส่งผลเสียต่ออุตสาหกรรมเคมี และชะลอการสร้างอุตสาหกรรมรวมถึงการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจของญี่ปุ่นในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2

ชาวบ้านต้องรอจนกระทั่งปี 1968 รัฐบาลญี่ปุ่นถึงจะยอมรับว่าการปล่อยน้ำเสียปนเปื้อนสารปรอทจากโรงงานของชิสโซะเป็นต้นตออาการป่วยของชาวบ้านที่นั่น และบริษัท ชิสโซะเองก็ยอมหยุดการปล่อยน้ำเสีย และก็ต้องรอ (อีกครั้ง) จนกระทั่งปี 1973 ที่บริษัท ชิสโซะยอมรับผิดชอบตามกฎหมาย เมื่อชาวบ้านที่ป่วยจากการได้รับสารพิษรวมกลุ่มกัน 121 คนฟ้องบริษัท

คาดกันว่าระหว่างปี 1932-1968 โรงงานเคมีของชิสโซะในเมืองมินามาตะปล่อยน้ำปนเปื้อนสารปรอทลงอ่าวมินามาตะโดยตรงราว 70-150 ตัน

ที่อ่าวมินามาตะ มีการตรวจพบระดับปรอทในปลาและสัตว์จำพวกหอยสูงถึง 50 ส่วนในล้านส่วน (ppm) เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น องค์การอาหารและยาแห่งสหรัฐอเมริกา (FDA) ห้ามไม่ให้จำหน่ายปลาที่มีระดับปรอทเกินกว่า 1 ppm ในเชิงพาณิชย์ สำหรับผู้ป่วยที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคมินามาตะนั้น พบระดับปรอทในตับและไตอยู่ที่ 20-100 ppm และพบในสมองอยู่ที่ 3-25 ppm ส่วนในตะกอนดินบริเวณอ่าวมินามาตะ ตรวจพบระดับปรอทสูงถึง 7,000 ppm

กว่ารัฐบาลจะเข้ามาดำเนินการ ชาวบ้านจำนวนมากก็ต้องเผชิญกับผลกระทบในระยะยาวไปแล้ว ตลอดช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีผู้ได้รับการวินิจฉัยว่าป่วยเป็นโรคนี้หลายพันคน

ข้อมูลจากกระทรวงสิ่งแวดล้อมญี่ปุ่นในปี 2013 ระบุว่า มีผู้ได้รับการรับรองว่าเป็นผู้ป่วยจากโรคมินามาตะเกือบ 3,000 คน โดยในจำนวนนี้มีผู้เสียชีวิตแล้วกว่า 2,300 คน นักวิจัยบางกลุ่มตั้งข้อสังเกตว่า ตัวเลขดังกล่าวอาจต่ำกว่าความเป็นจริง โดยมีรายงานระบุว่า อาจมีผู้คนในพื้นที่อีก “หลายหมื่นคน” ที่มีอาการทางระบบประสาทซึ่งเชื่อมโยงกับการได้รับพิษจากสารเมทิลเมอร์คิวรี

งานวิจัยที่จัดทำขึ้นในปี 2001 ชี้ให้เห็นว่า มีผู้คนมากถึง 2 ล้านคนที่อาจได้รับสารปรอทเข้าสู่ร่างกายในปริมาณที่เพียงพอจะก่อให้เกิดอาการในระดับที่ไม่รุนแรงนัก เช่น อาการปวดศีรษะ การสูญเสียการได้ยิน และการไม่สามารถแยกแยะความแตกต่างระหว่างความร้อนและความเย็นได้

never-again-minamata-tragic-story-mercury-poisoning-in-japan-SPACEBAR-Photo03.jpg
อนุสรณ์สถาน ณ พิพิธภัณฑ์โรคมินามาตะเทศบาลเมืองมินามาตะ Photo by Minimata Disease Municipal Museum

ความพยายามในการกำจัดมลพิษก็เริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ปี 1977-1990 มีการขุดลอกตะกอนที่ปนเปื้อนสารปรอทออกจากพื้นที่อ่าวขนาด 578,700 ตารางเมตร โดยเป็นโครงการที่ได้รับทุนสนับสนุนจากรัฐบาลระดับชาติ รัฐบาลระดับจังหวัด และบริษัท ชิสโซะ โดยกากตะกอนพิษซึ่งถูกปิดผนึกไว้ด้วยเส้นใยสังเคราะห์ ปัจจุบันฝังอยู่ใต้พื้นที่ถมทะเลบริเวณชายฝั่ง

ปี 1974 มีการติดตั้งตาข่ายขนาดใหญ่เพื่อกั้นพื้นที่อ่าวขนาด 3,799,998 ตารางเมตรไว้ เพื่อป้องกันไม่ให้ปลาว่ายเข้าหรือออกจากบริเวณดังกล่าว ต่อมาในปี 1997 อ่าวมินามาตะได้รับการประกาศว่า ปราศจากการปนเปื้อนของสารปรอท ตาข่ายดังกล่าวจึงถูกรื้อถอนออกไป ใช้งบประมาณไปทั้งสิ้นราว 359 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

ส่วนเรื่องของการดำเนินคดีนั้นชาวบ้านต้องต่อสู้และรอคอยความยุติธรรมหลายสิบปี เดือนเมษายน ค.ศ. 2001 ศาลสูงโอซากาตัดสินว่า กระทรวงสาธารณสุขและสวัสดิการของรัฐบาลควรเริ่มดำเนินมาตรการกำกับดูแลเพื่อยุติเหตุการณ์สารพิษดังกล่าวตั้งแต่ช่วงปลายปี 1959 ซึ่งเป็นเวลาที่คณะนักวิจัยได้ข้อสรุปแล้วว่าโรคมินามาตะมีสาเหตุมาจากการได้รับสารปรอท นอกจากนี้ ศาลยังสั่งให้บริษัท ชิสโซะจ่ายค่าเสียหายแก่โจทก์เป็นเงิน 3,150 ล้านเยน

ต่อมาในวันที่ 15 ตุลาคม 2004 ศาลสูงสุดของญี่ปุ่นมีคำสั่งให้รัฐบาลจ่ายค่าเสียหายจำนวน 71.5 ล้านเยนแก่ผู้ป่วยโรคมินามาตะ โดยวินิจฉัยว่า รัฐบาลมีความรับผิดจากความประมาทเลินเล่อในการกำกับดูแลมลพิษทางอุตสาหกรรม ซึ่งเป็นปัจจัยที่นำไปสู่การแพร่ระบาดของโรคดังกล่าว

ปี 2010 บริษัท ชิสโซะถูกสั่งให้จ่ายเงินจำนวน 2.1 ล้านเยน พร้อมทั้งเงินช่วยเหลือค่ารักษาพยาบาลรายเดือน ให้แก่บุคคลที่ไม่ได้รับการรับรองจากรัฐบาลญี่ปุ่นในระยะแรกว่าเป็นผู้ป่วยโรคมินามาตะ โดยมีชาวบ้านกว่า 65,000 คนยื่นรับเงินช่วยเหลือดังกล่าว

เหตุการณ์ที่เมืองมินามาตะทำให้เราเห็นว่า ความละเลยของรัฐบาลส่งผลกระทบร้ายแรงต่อทั้งชาวบ้านและสิ่งแวดล้อมในพื้นที่อย่างไรบ้าง รัฐบาลไทยมีกรณีของญี่ปุ่นให้ศึกษาแล้ว คงไม่ต้องรอให้ชาวบ้านมีอาการผิดปกติจากการได้รับสารพิษก่อนถึงจะออกมายอมรับและหาทางแก้ไขอย่างจริงจัง จริงใจ และยุติธรรมกับคนที่เดือดร้อน

Photo by Minimata Disease Municipal Museum

ข่าวที่น่าสนใจ


เรื่องเด่นประจำสัปดาห์