ร้อนให้สุดแล้ว(อาจ)หยุดที่น้ำท่วม? อ.เสรีเปิดความเสี่ยงภัยพิบัติสองขั้วของไทยปี 2570 หลังซูเปอร์เอลนีโญ พร้อมชี้บทเรียนจริงจากวิกฤตปี 2526 และ 2559
ปี 2570 อาจเป็นอีกปีที่ประเทศไทยต้องเผชิญบททดสอบครั้งใหญ่จากสภาพภูมิอากาศ เมื่อความเสี่ยงจากปรากฏการณ์ Super El Niño ในช่วงปลายปี 2569 อาจส่งผลต่อเนื่องให้เกิดสภาพอากาศสุดขั้ว ทั้งร้อนจัดและฝนตกหนักในปีถัดไป
รศ.ดร.เสรี ศุภราทิตย์ ผู้อำนวยการศูนย์ภูมิอากาศและภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยรังสิต กล่าวในเวทีเสวนา “ก้าวข้ามวิกฤตซ้ำรอย สู่การรับมือภัยพิบัติจากบทเรียนจริง” เตือนว่าปี 2570 ประเทศไทยมีความเสี่ยงเผชิญสภาพอากาศสุดขั้วสองรูปแบบ ซึ่ง อ.เสรี ให้ชื่อเรียกปีหลังเกิดปรากฏการณ์เอลนีโญรุนแรงว่า Super El Niño+1 พร้อมเตือนให้จับตาผลกระทบต่อเนื่องและความแปรปรวนของสภาพอากาศที่อาจเกิดขึ้น

ครึ่งปีแรกร้อนจัด-ครึ่งปีหลังเสี่ยงฝนถล่ม
คำเตือนของ อ.เสรี ระบุว่าช่วงครึ่งแรกของปี 2570 ประเทศไทยอาจเผชิญอากาศร้อนและแห้งแล้งรุนแรงที่สุดในรอบกว่า 125 ปี ขณะที่ผลกระทบที่ต้องเฝ้าระวังคือ ภาคเกษตรกรรม โดยเฉพาะพืชเศรษฐกิจอย่างทุเรียนและมะพร้าว ที่อาจได้รับผลกระทบจากความร้อนและการขาดแคลนน้ำจนผลผลิตลดลง
อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงไม่ได้จบลงเมื่อผ่านฤดูร้อน เพราะช่วงครึ่งหลังของปีอาจเกิดความแปรปรวนอย่างรุนแรง มีโอกาสเกิดฝนตกหนักสะสม และนำไปสู่น้ำท่วมฉับพลันในหลายพื้นที่
อ.เสรี นำสถิติและบทเรียนจากปี 2526 และ 2559 มาเปรียบเทียบเพื่อชี้ให้เห็นรูปแบบความเสี่ยงของสภาพอากาศในช่วงหลังปรากฏการณ์เอลนีโญกำลังแรง ซึ่งเคยเกิดทั้งความร้อนและความแปรปรวนของฝนตามมา แต่ไม่ได้หมายความว่าประเทศไทยจะเกิดน้ำท่วมซ้ำรอยในทุกพื้นที่หรือมีความรุนแรงเท่ากับเหตุการณ์ในอดีตอย่างแน่นอน สิ่งที่ต้องทำคือใช้บทเรียนเหล่านั้นเป็นสัญญาณเตือนและเตรียมพร้อมก่อนภัยมาถึง
ย้อนบทเรียนปี 2526 และ 2559
จากคำกล่าวของ อ.เสรี ทำให้ทีมงาน SPACEBAR ต้องย้อนไปค้นหาประวัติศาสตร์ภัยพิบัติของไทย ในปี 2526 และ 2559 จนพบข้อมูลที่น่าสนใจว่าทั้งสองปีเป็นสองช่วงเวลาคาบเกี่ยวที่โลกเผชิญปรากฏการณ์เอลนีโญกำลังแรง แต่ประเทศไทยกลับมีเหตุการณ์ฝนตกหนักและน้ำท่วมเกิดขึ้นในหลายพื้นที่ สะท้อนว่าอิทธิพลของเอลนีโญไม่ได้หมายความว่าประเทศไทยจะต้องเผชิญภัยแล้งตลอดทั้งปี
น้ำท่วมปี 2526
ปี 2526 อยู่ในช่วงท้ายของเอลนีโญกำลังแรง ที่ลากยาวมาจากปี 2525 ซึ่งเป็นหนึ่งในเหตุการณ์เอลนีโญรุนแรงที่สุดในประวัติศาสตร์ ตามข้อมูลของสำนักงานบริหารมหาสมุทรและบรรยากาศแห่งชาติสหรัฐฯ (NOAA) ขณะที่รายงานของธนาคารโลก (World Bank) เรื่อง Rapid Assessment for Resilient Recovery ระบุว่าประเทศไทยเผชิญน้ำท่วมจากพายุหมุนเขตร้อนต่อเนื่องยาวนานถึง 5 เดือน สร้างความเสียหายประมาณ 6,600 ล้านบาท
ขณะที่รายงานการศึกษาการจัดการน้ำท่วมในเขตกรุงเทพฯ ของธนาคารโลก ระบุเพิ่มเติมว่า ปี 2526 กรุงเทพฯ เผชิญฝนตกหนักถึง 434 มิลลิเมตร ในเดือนสิงหาคม เทียบกับค่าเฉลี่ย 110 มิลลิเมตร และยังมีฝนตกหนักในช่วงเดือนตุลาคม-พฤศจิกายน ประกอบกับน้ำทะเลหนุนสูง ทำให้เกิดน้ำท่วมเป็นวงกว้างในพื้นที่ที่ไม่มีแนวป้องกันน้ำ
น้ำท่วมปี 2559
ปี 2559 เป็นอีกช่วงที่เอลนีโญกำลังแรงระหว่างปี 2558-2559 โดยองค์การอุตุนิยมวิทยาโลก (WMO) ระบุว่าเป็นหนึ่งในปรากฏการณ์เอลนีโญที่รุนแรงที่สุดเท่าที่เคยบันทึกไว้ ขณะที่รายงาน Annual Mekong Flood Report 2016 ของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission: MRC) ระบุว่า ประเทศไทยมีปริมาณฝนเฉลี่ยทั้งปี 1,718 มิลลิเมตร สูงกว่าค่าปกติช่วงปี 1981-2010 ประมาณ 8% และมีพายุหมุนเขตร้อนส่งผลต่อสภาพอากาศของไทยถึง 6 ระบบ โดย 2 ระบบเคลื่อนเข้าสู่ประเทศไทยในช่วงที่ยังเป็นพายุหรือพายุดีเปรสชัน ส่งผลให้เกิดฝนตกหนัก น้ำป่าไหลหลาก และน้ำท่วมฉับพลันในหลายจังหวัด
บทเรียนจากทั้งสองช่วงเวลาจึงชี้ให้เห็นว่า แม้เอลนีโญจะสัมพันธ์กับแนวโน้มอากาศร้อนและฝนน้อยในหลายพื้นที่ แต่ไม่ได้ตัดความเป็นไปได้ของฝนตกหนักและน้ำท่วม เพราะสภาพอากาศจริงยังขึ้นอยู่กับมรสุม พายุหมุนเขตร้อน และระบบความกดอากาศอื่นๆ ที่เข้ามามีอิทธิพลร่วมด้วย นี่จึงเป็นเหตุผลที่คำเตือนเรื่อง Super El Niño+1 ในปี 2570 ของ ดร.เสรี ควรถูกนำมาพิจารณาในฐานะความเสี่ยงที่ต้องเตรียมพร้อม ไม่ใช่การฟันธงว่าประวัติศาสตร์จะเกิดซ้ำแบบเดิมทุกประการ

สัญญาณเตือนเกิดขึ้นแล้ว ภาคใต้เผชิญฝนหนัก
หากมองสถานการณ์ปัจจุบัน ประเทศไทยเริ่มเห็นความเสี่ยงจากฝนตกหนักและน้ำหลากในบางพื้นที่ โดยเฉพาะภาคใต้ ซึ่งในช่วงวันที่ 18-22 พฤศจิกายน 2569 กรมอุตุนิยมวิทยาเตือนฝนตกหนักถึงหนักมากในหลายจังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลัน น้ำป่าไหลหลาก และดินถล่ม โดยมีปัจจัยสำคัญจากมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่มีกำลังแรงขึ้น
อย่างไรก็ตาม ฝนหนักในช่วงนี้ไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นผลจากเอลนีโญโดยตรง เพราะยังมีปัจจัยทางอุตุนิยมวิทยาอื่นๆ โดยเฉพาะระบบมรสุมและสภาพอากาศเฉพาะพื้นที่เข้ามาเกี่ยวข้องด้วย
ขณะที่ข้อมูลวิเคราะห์ของวิจัยกรุงศรีเกี่ยวกับความเสี่ยงภัยแล้งและน้ำท่วมในปี 2569-2570 ก็ชี้ให้เห็นว่า แม้เอลนีโญมีแนวโน้มทำให้ประเทศไทยร้อนและฝนน้อยลงในช่วงครึ่งแรกของปี 2570 แต่ครึ่งปีหลังยังต้องเฝ้าระวังความเสี่ยงน้ำท่วมจากการเปลี่ยนผ่านของสภาพภูมิอากาศ ประกอบกับอิทธิพลของมรสุม ร่องมรสุม และพายุหมุนเขตร้อนที่อาจเข้ามาเสริมความรุนแรงของฝน
มีข้อมูลเตือนภัยแล้ว แต่ต้องเปลี่ยนข้อมูลให้เป็นการลงมือทำ
ด้าน ดร.รอยบุญ รัศมีเทศ ผู้บริหารสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (สสน.) ชี้ว่าปัจจุบันประเทศไทยมีระบบข้อมูลน้ำที่พัฒนาขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยรวบรวมข้อมูลจาก 58 หน่วยงาน ภายใต้ 13 กระทรวง พร้อมแบบจำลองคาดการณ์ครอบคลุมตั้งแต่ฟ้าถึงทะเล สามารถชี้เป้าพื้นที่เสี่ยงล่วงหน้า 24-48 ชั่วโมง ประชาชนจึงควรใช้ประโยชน์จากแอปพลิเคชัน ThaiWater ติดตามสถานการณ์น้ำและสภาพอากาศ เพื่อวางแผนรับมือได้ด้วยตนเอง ไม่ต้องรอให้เกิดเหตุแล้วจึงเริ่มเตรียมตัว
ขณะที่ ดร.อังศุมาลิน อังศุสิงห์ ผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการสาธารณภัย กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ป.ภ.) ย้ำว่า ภัยพิบัติยุคใหม่มีความซับซ้อนและอาจเกิดขึ้นซ้อนกันหลายรูปแบบ การรับมือจึงต้องเริ่มจากระดับครัวเรือน ทั้งประเมินความเสี่ยง เตรียมกระเป๋าฉุกเฉินให้พร้อมสำหรับ 72 ชั่วโมง วางแผนอพยพ และกำหนดจุดนัดพบของสมาชิกในครอบครัว
“หัวใจสำคัญคือหลักการ 3 Self-Help เริ่มจาก Self-Help การช่วยเหลือตนเองก่อน ตามด้วย Community Help การช่วยเหลือกันในระดับชุมชน โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง และ National Help การสนับสนุนจากภาครัฐเมื่อสถานการณ์เกินขีดความสามารถของชุมชน”
— อ.เสรี ย้ำถึงการตั้งรับและปรับตัวเพื่ออยู่รอดในยุคภัยพิบัติ
ปี 2570 เราว่าคำถามที่คนไทยอยากรู้ที่สุด ทั้งจะร้อนแค่ไหน? ฝนจะตกหนักจนเกิดน้ำท่วมหรือไม่? อ.เสรี อธิบายไว้ให้เห็นภาพแล้ว แต่ยังไม่สำคัญเท่า...เราเตรียมตัวกันมากน้อยแค่ไหน ปรับตัวทันหรือไม่ และภาครัฐจะตั้งรับหรือรอเยียวยา? ข้อมูลทั้งหมดที่ผู้เชี่ยวชาญพูดมา หากกล่าวปีที่แล้วเราอาจเรียกว่า “คำพยากรณ์” แต่วันนี้หลักฐานทั้งในปัจจุบันและอดีตที่เราเห็น อาจกล่าวชัดว่านี่คือ “คำเตือน”





