สองชนชั้นพลังงาน ‘ถ่าน’ หรือ ‘โซลาร์’? วิกฤตน้ำมันแบ่งคิวบาเป็นสองโลก

การปิดล้อมน้ำมันจากสหรัฐฯ ที่ซ้ำเติมวิกฤตพลังงานของ “คิวบา” ให้รุนแรงขึ้น กำลังสร้างภาพความเหลื่อมล้ำที่ชัดเจนยิ่งกว่าเดิมในสังคม ชาวคิวบาถูกแบ่งออกเป็นสองกลุ่มอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ กลุ่มหนึ่งยังพอมีทางเลือก ใช้เครื่องปั่นไฟหรือแผงโซลาร์เซลล์เพื่อเดินเครื่องเตาอบและให้มีไฟฟ้าใช้ในชีวิตประจำวัน ขณะที่อีกกลุ่มต้องย้อนกลับไปพึ่งการหุงต้มด้วยฟืนและถ่านไม้ ราวกับย้อนเวลาไปหลายสิบปีก่อน

ริมทางหลวงชานเมืองฮาวานา ผู้ค้าหาบเร่ตั้งแผงขายถุงถ่านและเตาชั่วคราวที่ทำจากถังเครื่องซักผ้าเก่า นิวร์บิส ลาโมเท พนักงานรัฐวัย 53 ปี บอกกับสำนักข่าว AFP หลังซื้อเตาโฮมเมดว่า ทุกคนรู้ดีว่าสถานการณ์กำลังมุ่งหน้าไปทางไหน เมื่อประเทศไม่มีเชื้อเพลิง ทางเลือกเดียวคือการหาทางอยู่รอดด้วยวิธีอื่น

ถ่านกลายเป็นสินค้าหายาก

“ถ่านไม้” ซึ่งเคยเป็นเชื้อเพลิงของร้านพิซซ่าหรือร้านปิ้งย่าง กลับกลายเป็นของจำเป็นในครัวเรือน ผู้ซื้อรายหนึ่งกล่าวขณะเลือกถุงถ่านราคา 2,600 เปโซ หรือราว 5.25 ดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งคิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของเงินเดือนเฉลี่ยรายเดือนว่า สถานการณ์ตอนนี้ “ยากลำบากกว่าที่เคย” หญิงรายนี้ซึ่งมีลูกเล็กอธิบายว่ารายได้ของเธอไม่เพียงพอจะซื้อแผงโซลาร์เซลล์หรือแบตเตอรี่ลิเธียมเพื่อรับมือกับไฟดับที่ยาวนานถึงวันละราว 12 ชั่วโมง

“นี่เป็นวิธีที่ถูกที่สุดในการทำอาหาร” เธอกล่าว ขณะขนถุงถ่านขึ้นมอเตอร์ไซค์ไฟฟ้า ซึ่งกลายเป็นพาหนะยอดนิยมของชาวคิวบาในยุคที่น้ำมันขาดแคลนอย่างหนัก โดยต้องอาศัยการชาร์จไฟในช่วงที่มีไฟฟ้าใช้

ยูริสเนล อากอสโต พ่อค้าถ่านวัย 36 ปี ยืนยันว่าเขาไม่เคยขายถ่านได้มากเท่านี้มาก่อน จากเดิมที่ลูกค้าหลักเป็นร้านอาหาร ปัจจุบันกลับเป็นครอบครัวทั่วไปที่มาซื้อถ่านครั้งละหลายถุง เพื่อเตรียมรับมือกับวันที่ไฟฟ้าดับยาวนาน

แผงโซลาร์เซลล์ทางรอดของคนมีฐานะ

ในอีกด้านหนึ่ง สำหรับชาวคิวบาที่พอมีฐานะ “แผงโซลาร์เซลล์” กลายเป็น “ทางรอด” ที่จับต้องได้ จำนวนบริษัทติดตั้งโซลาร์เซลล์เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วนับตั้งแต่ปี 2024 หลังรัฐบาลผ่อนปรนข้อจำกัดการนำเข้าอุปกรณ์ ซึ่งส่วนใหญ่ผลิตในจีน 

เรนิเออร์ เฮอร์นันเดซ เจ้าของธุรกิจรายหนึ่งบอกว่า ผู้คนกำลังสิ้นหวังและพยายามคว้าทุกทางออก ตั้งแต่กลางเดือนมกราคม เขาแทบไม่ได้นอน เพราะต้องรับออเดอร์ จัดทำใบเสนอราคา และบริหารตารางงานของพนักงานราว 20 คน

ออร์เลย์ เอสตราดา ช่างติดตั้งคนหนึ่งเล่าว่า บางคืนต้องกลับบ้านเกือบตีหนึ่ง ขณะที่ในย่านกวานาบาโคอา ทางตะวันออกของฮาวานา คนงานกำลังเร่งติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์ 12 แผ่นบนหลังคาบ้านพักคนชราที่บริหารโดยโบสถ์คาทอลิก ซึ่งยังทำหน้าที่เป็นครัวสำหรับแจกจ่ายอาหารแก่ผู้สูงอายุและผู้ยากไร้ราว 80 คนต่อวัน ท่ามกลางความจริงที่ว่าชาวคิวบาจำนวนเพิ่มขึ้นต้องคุ้ยหาอาหารจากถังขยะ

ซิสเตอร์เกอร์ทรูดิส อาเบรอู แม่ชีโดมินิกันผู้ดูแลสถานที่แห่งนี้ ระดมทุนจนได้ราว 7,000 ดอลลาร์สหรัฐสำหรับติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์ โดยยอมรับอย่างตรงไปตรงมาว่า หากไม่มีไฟฟ้า พวกเธอแทบไม่มีทางเลือกอื่นในการทำครัวเลี้ยงผู้คน

อย่างไรก็ตาม ราคาของโซลาร์เซลล์ยังคงเป็นกำแพงสูงเกินเอื้อม แพ็กเกจที่เล็กที่สุดจากบริษัทของเฮอร์นันเดซมีราคาเริ่มต้นราว 2,000 ดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งเกินกำลังของคนส่วนใหญ่ในประเทศ วิกฤตครั้งนี้จึงไม่เพียงสะท้อนปัญหาความมั่นคงทางพลังงานของคิวบา ภายใต้การปิดล้อมทางการค้ามานานกว่า 60 ปี และการตัดขาดแหล่งน้ำมันในยุครัฐบาลโดนัลด์ ทรัมป์ หากยังตอกย้ำรอยร้าวของความเหลื่อมล้ำ ที่ทำให้ “พลังงานสะอาด” กลายเป็นอภิสิทธิ์ของคนบางกลุ่ม ขณะที่คนอีกจำนวนมากยังต้องพึ่งพาถ่านและฟืนเพื่อประทังชีวิตในแต่ละวัน