4 มาตรการด่วน แก้สารหนูแม่น้ำกก-สาย ‘ยศชนัน‘ ระดมสมองนักวิทย์ทั้งประเทศร่วมแก้

17 พ.ย. 2569 - 14:41

  • "ยศชนัน" ระดมสมองหัวกะทินักวิทยาศาสตร์ทั้งประเทศ ลุยแก้สารหนูแม่น้ำกก-สาย

  • เดินหน้า 4 มาตรการด่วน ติดตั้งเครื่องกรองน้ำ-แจกชุดตรวจพกพา-สร้างฝายดักตะกอนพิษ-ทำแผนที่เสี่ยงพิสูจน์ต้นตอ

  • เทียบข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก สารหนูเสี่ยงอย่างไร มีเทคโนโลยีอะไรช่วยลดสารหนูได้บ้าง

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Hero.jpg

ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ในฐานะประธานคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ ประชุมออนไลน์กับนักวิจัยและนักวิทยาศาสตร์ของ อว. ทั่วประเทศ เพื่อเร่งนำเทคโนโลยีไปแก้ปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย การประชุมเกิดขึ้นทันทีหลังจากลงพื้นที่ จ.เชียงราย และได้รับฟังความเดือดร้อนของชาวบ้านริมแม่น้ำ ซึ่งกังวลเรื่องผลกระทบต่อสุขภาพ การอุปโภคบริโภค และการเกษตร

ศ.ดร.ยศชนัน ระบุว่า การเรียกประชุมครั้งนี้มีเป้าหมายระดมเทคโนโลยีและงานวิจัยของ อว. ที่พร้อมใช้งานแล้ว ลงไปช่วยประชาชนทันทีโดยไม่ต้องรอ การแก้ที่ต้นเหตุต้องเจรจากับประเทศเพื่อนบ้านเพื่อควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษที่ต้นน้ำ ซึ่งกระทรวงการต่างประเทศ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และจังหวัดกำลังดำเนินการอยู่ แต่ฝั่งไทยต้องปกป้องสุขภาพและปากท้องของประชาชนไปพร้อมกัน

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo01.jpg

เปิด 4 มาตรการด่วนของ อว.

1. ขยายระบบกรองน้ำสะอาด
สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน, ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค สวทช.) และกรมวิทยาศาสตร์บริการ (วศ.) จะขยายระบบกรองและบำบัดน้ำไปยังหมู่บ้านที่เดือดร้อน ระบบนี้ใช้งานได้ผลจริงแล้วในพื้นที่นำร่อง ได้แก่ ต.ท่าตอน จ.เชียงใหม่ และ อ.เมือง จ.เชียงราย (บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ บ้านเมืองงิม และบ้านริมกก)

สำหรับข้อมูล สวทช. เกี่ยวกับแผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต หรือ A-QUALITY ระบุถึงการพัฒนาระบบประปาหมู่บ้านต้นแบบกำจัดสารหนูในลุ่มน้ำกก โดยปรับปรุงระบบเดิม ควบคู่กับระบบผลิตน้ำดื่มด้วยนาโนเทคโนโลยีและการติดตามคุณภาพน้ำ เพื่อรองรับประชากรกว่า 1,180 ครัวเรือน

2. แจกชุดตรวจสารหนูแบบพกพา
นาโนเทค สวทช. เร่งผลิตชุดตรวจสารหนูและโลหะหนักที่รู้ผลเร็วและใช้งานง่าย แล้วกระจายลงพื้นที่ร่วมกับจังหวัดและกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ชาวบ้านและเกษตรกรจะตรวจน้ำดื่มน้ำใช้ น้ำเพื่อการเกษตร ดิน และผลผลิตได้เอง ช่วยสร้างความมั่นใจให้ผู้ซื้อผลผลิตด้วย

จากข้อมูล สวทช. ระบุว่า M-Sense ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า ตรวจโลหะหนักในน้ำ ได้แก่ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท แสดงค่าความเข้มข้นร่วมกับเครื่องอ่านผลแบบพกพา โดยใช้เวลาตรวจประมาณ 3–5 นาที และมีการส่งมอบชุดตรวจให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงรายแล้ว 

ข้อได้เปรียบคือเจ้าหน้าที่สามารถคัดกรอง ณ จุดเก็บตัวอย่างและใช้ข้อมูลประกอบการตัดสินใจเบื้องต้นได้เร็วขึ้น โดย สวทช. ระบุให้ใช้ผลคัดกรองประกอบการพิจารณาส่งตรวจยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานเมื่อจำเป็น

3. สร้างฝายชะลอน้ำดักตะกอนสารพิษ
งานวิจัยพบว่าสารหนูส่วนใหญ่ไหลมากับตะกอนในน้ำ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) จึงใช้ข้อมูลสภาพแม่น้ำและขนาดตะกอนจริง คำนวณด้วยโปรแกรมจำลองทางคณิตศาสตร์ MIKE HYDRO ร่วมกับ DHI เพื่อออกแบบฝายที่ดักตะกอนได้แม่นยำ มีแผนกำจัดตะกอนอย่างปลอดภัย และประเมินผลกระทบรอบด้านเพื่อไม่ให้เกิดน้ำท่วมหรือกระทบสิ่งแวดล้อมตามมา

แก่นของแนวคิดนี้คือชะลอการเคลื่อนตัวของตะกอนให้สามารถจัดเก็บและนำออกไปจัดการได้ แต่การประกาศศึกษาแบบจำลองยังไม่เท่ากับการยืนยันประสิทธิภาพของฝายที่จะสร้างจริง

ประเด็นที่ต้องมีคำตอบก่อนดำเนินการ ได้แก่ ตำแหน่งและปริมาณตะกอนที่จะสะสม ผลต่อระดับน้ำในฤดูฝน ความเสี่ยงการฟุ้งกระจายซ้ำ วิธีขุดลอก ตลอดจนสถานที่และงบประมาณกำจัดตะกอนปนเปื้อน

ในเชิงวิเคราะห์ ฝายจะช่วยลดภาระมลพิษได้เพียงใดขึ้นอยู่กับข้อมูลสัดส่วนสารหนูที่มากับตะกอนและส่วนที่ละลายในน้ำ จึงควรเปิดเผยผลตรวจทั้งสองส่วน รวมถึงผลจำลองหลายสถานการณ์ก่อนตัดสินใจลงทุน ซึ่งสารปนเปื้อนที่ดักจับได้ยังต้องได้รับการจัดการต่อ หากไม่มีแผนรองรับครบวงจร การรวบรวมตะกอนอาจเพียงย้ายจุดสะสมมลพิษมาอยู่ในพื้นที่ที่ต้องดูแลระยะยาว

4. ทำแผนที่จุดเสี่ยง และตรวจพิสูจน์ต้นตอด้วยเทคนิคไอโซโทป
อว. จะจัดทำแผนที่พิกัดพื้นที่เสี่ยงเพื่อแจ้งเตือนชาวบ้านได้ตรงจุด พร้อมใช้ห้องปฏิบัติการของสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนวิเคราะห์น้ำและตะกอนด้วยเทคนิคไอโซโทป เพื่อระบุแหล่งที่มาของสารปนเปื้อน ผลที่ได้จะเป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ประกอบการเจรจาแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo02.jpg

สถานการณ์สารหนูในลุ่มน้ำกก-น้ำสาย ตามผลตรวจของ คพ.

จากมาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดินกำหนดสารหนูไว้ที่ไม่เกิน 0.010 มก./ล. ผลตรวจของกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) พบว่าโลหะหนักอื่น เช่น แคดเมียม ทองแดง นิกเกิล โครเมียม สังกะสี ปรอท และตะกั่ว ส่วนใหญ่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่สารหนูเกินเกณฑ์ในบางพื้นที่ ซึ่งทำให้สารหนูเป็นตัวชี้วัดหลักของวิกฤตครั้งนี้

ย้อนดูผลตรวจรอบแรกๆ (ครั้งที่ 4, 26-30 พ.ค. 2568) พบว่า แม่น้ำกก 15 จุด แบ่งเป็นเชียงใหม่ 3 จุดและเชียงราย 12 จุด พบสารหนูเกินมาตรฐานทุกจุด โดยจุดสะพานมิตรภาพแม่ยาว-ดอยฮางวัดได้ 0.022 มก./ล. และบ้านโป่งนาคำวัดได้ 0.023 มก./ล. หรือสูงกว่าเกณฑ์กว่าสองเท่า

ผลตรวจครั้งที่ 19 (19-22 พ.ค. 2569) สถานการณ์ในแม่น้ำกกดีขึ้น แม่น้ำกกพบสารหนูเกินมาตรฐาน 4 จุด เช่น สะพานมิตรภาพแม่ยาว-ดอยฮาง 0.013 มก./ล. และสะพานข้ามแม่น้ำกก 0.011 มก./ล. ส่วนแม่น้ำสายพบทั้งสารหนู ตะกั่ว และแมงกานีสเกินมาตรฐาน

ผลตรวจครั้งที่ 20 แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขงอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย แต่ยังพบสารหนูเกินในบางจุดของแม่น้ำกก และทุกจุดตรวจของแม่น้ำสาย

ขณะที่ผลล่าสุดที่รายงาน แม่น้ำสายที่ อ.แม่สาย ตรวจ 3 จุด พบสารหนูเกินมาตรฐานทุกจุด โดยบ้านหัวฝายสูงสุดที่ 0.017 มก./ล. สะพานมิตรภาพแห่งที่ 2 อยู่ที่ 0.013 มก./ล. และบ้านป่าซางงามอยู่ที่ 0.012 มก./ล. ข้อมูลนี้สอดรับกับมาตรการสร้างฝายดักตะกอน เพราะการตรวจตะกอนดินพบว่าส่วนใหญ่ปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดิน แต่บางจุด เช่น สะพานเฉลิมพระเกียรติ 1 ในแม่น้ำกก ปลายแม่น้ำรวก และทุกจุดในแม่น้ำโขง มีสารหนูสูงกว่าปกติ ซึ่งอาจเกี่ยวกับน้ำหลากในฤดูฝนที่พัดพาตะกอนแขวนลอย

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo04.jpg

ข้อมูลสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า ความขุ่นผิดปกติของแม่น้ำสายส่งผลให้การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ลดกำลังผลิตหรือหยุดจ่ายน้ำชั่วคราวตั้งแต่วันที่ 5 พฤศจิกายน เวลา 17.30 น. ก่อนแก้ไขระบบและกลับมาผลิตจ่ายน้ำได้ตามรายงานในวันถัดมา 

รายงานเดียวกันระบุผลทดสอบด้วยชุดตรวจเบื้องต้นบริเวณบ้านหัวฝาย ตำบลแม่สาย พบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร คิดเป็น 25 เท่าของค่าเกณฑ์เปรียบเทียบ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร พร้อมเก็บตัวอย่างจากสถานีแม่น้ำสาย 3 จุด ส่งวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการของกรมควบคุมมลพิษ

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo03.jpg

สารหนูเสี่ยงอย่างไร…เทียบข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก

WHO กำหนดค่าแนะนำสารหนูในน้ำดื่มที่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร (เท่ากับ 0.010 มก./ล.) แต่ระบุว่าเป็นค่าชั่วคราว เพราะการกำจัดสารหนูให้ต่ำกว่านี้ทำได้ยากในทางปฏิบัติ การได้รับสารหนูอนินทรีย์จากน้ำดื่มและอาหารเป็นเวลานานอาจทำให้เกิดมะเร็งและรอยโรคที่ผิวหนัง ซึ่งเป็นผลที่เด่นชัดที่สุด

น้ำที่ปนเปื้อนไม่ได้เสี่ยงเฉพาะการดื่ม แต่รวมถึงการปรุงอาหารและการรดพืชผล จึงสอดคล้องกับการแจกชุดตรวจที่ครอบคลุมทั้งน้ำ ดิน และผลผลิต คาดว่ามีประชากรราว 140 ล้านคนในอย่างน้อย 70 ประเทศ ดื่มน้ำที่มีสารหนูเกินค่าแนะนำของ WHO ปัญหานี้จึงเป็นความท้าทายระดับโลก ไม่ใช่เฉพาะลุ่มน้ำกก-สาย

ในช่วงความเข้มข้น 10-50 ไมโครกรัมต่อลิตร คณะกรรมการผู้เชี่ยวชาญร่วมด้านความปลอดภัยสารเคมีในอาหารของ FAO และ WHO หรือ JECFA ระบุว่าอาจมีผลเสียต่อสุขภาพ แต่เกิดในอัตราต่ำจนตรวจพบได้ยากในการศึกษาทางระบาดวิทยา ค่าที่ตรวจพบในแม่น้ำกก-สายส่วนใหญ่อยู่ในช่วงนี้ (0.010-0.030 มก./ล.) ซึ่งเป็นเหตุผลที่ต้องเฝ้าระวังและกรองน้ำก่อนใช้ดื่มต่อเนื่อง

องค์การอนามัยโลก ยังระบุถึงเทคโนโลยีลดสารหนูได้หลายรูปแบบ เช่น การออกซิเดชัน การตกตะกอน การดูดซับ การแลกเปลี่ยนไอออน และระบบเยื่อกรอง พร้อมเน้นการกำจัดสารหนูที่แยกออกมาอย่างเหมาะสม ดังนั้น การเลือกเทคโนโลยีต้องสัมพันธ์กับคุณภาพน้ำดิบและสภาพใช้งานของแต่ละชุมชน

อย่างไรก็ตาม มาตรการทั้งหมดเป็นหนึ่งในนโยบายของ รองนายกฯ และ รมว.อว. ที่ต้องการนำงานวิจัยมาแก้ปัญหาให้ประชาชนเห็นผลจริงทันที โดยทำงานร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่นและชาวบ้านใกล้ชิด เพื่อคืนน้ำสะอาด สร้างความเชื่อมั่น และฟื้นฟูคุณภาพชีวิตของชาวลุ่มน้ำกกและแม่น้ำสายโดยเร็วที่สุด

ขณะเดียวกัน ผลตรวจน้ำปนเปื้อนยังไม่ใช่ข้อยืนยันว่าผลผลิตเกษตรทุกชนิดในจังหวัดไม่ปลอดภัย การประเมินต้องเชื่อมแหล่งน้ำ แปลงผลิต ช่วงเวลาการใช้น้ำ และผลตรวจสินค้าแต่ละประเภท เพื่อคุ้มครองผู้บริโภคพร้อมกับลดความเสียหายจากการเหมารวมพื้นที่

ความสำเร็จของมาตรการจึงควรวัดจากการเข้าถึงน้ำที่ตรวจสอบคุณภาพแล้ว ความเร็วในการแจ้งเตือน การจัดการตะกอนอย่างปลอดภัย และความคืบหน้าลดมลพิษจากต้นทาง โดยเปิดเผยข้อมูลให้ชุมชนติดตามได้อย่างต่อเนื่อง

Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo06.jpg
Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo07.jpg
Yotchanan-accelerates-4-urgent-measures-to-address-arsenic-contamination-in-the-Kok-and-Sai-Rivers-SPACEBAR-Photo05.jpg

เรื่องเด่นประจำสัปดาห์