กระทรวงเกษตรและสหกรณ์เตรียมระดมเจ้าหน้าที่ 5 กรมลงพื้นที่ลุ่มน้ำกกและลุ่มน้ำสาย ระหว่าง 23-25 พฤศจิกายนนี้ เพื่อตรวจหาโลหะหนักในดิน น้ำ สัตว์น้ำ และปศุสัตว์รวม 333 จุด ผลจะถูกนำไปทำแผนที่เฝ้าระวัง 3 สี เพื่อกำหนดมาตรการช่วยเกษตรกรให้ตรงจุด
ร้อยเอกหญิงภัทร์ดารัสมิ์ ทองสลวยกร รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี แจ้งว่ากระทรวงเกษตรฯ สั่งการด่วนให้หน่วยงานในสังกัดตรวจอย่างครอบคลุมตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ เพื่อสร้างความเชื่อมั่นด้านความปลอดภัยอาหารและปกป้องผลผลิตของเกษตรกร
แผน 333 จุด…ครอบคลุมอะไรบ้าง
- กรมการข้าว กรมวิชาการเกษตร และกรมพัฒนาที่ดิน เก็บตัวอย่างดินและน้ำจากแปลงเกษตรรวม 250 ตัวอย่าง
- กรมชลประทาน เก็บตัวอย่างน้ำจากแหล่งน้ำชลประทาน 83 จุด
- กรมประมง ตรวจพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ
- กรมปศุสัตว์ ตรวจโลหะหนักในปศุสัตว์ที่เลี้ยงในพื้นที่เสี่ยง
โดยตัวอย่างทั้งหมด จะเข้าห้องปฏิบัติการภายในวันที่ 27 พฤศจิกายน และคาดว่าจะรู้ผลใน 1-2 สัปดาห์ กรมพัฒนาที่ดินจะบันทึกพิกัด GPS เข้าระบบ GIS ผ่านแอป Agri-Map เพื่อทำแผนที่ 3 สี
ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) เคยรายงานเมื่อกลางปี 2568 ว่า พบสารหนูในแม่น้ำกกสูงสุด 0.44 มก./ล. ซึ่งเกินเกณฑ์ความปลอดภัย 0.01 มก./ล. กว่า 40 เท่า และสาเหตุสืบเนื่องจากการทำเหมืองต้นน้ำในรัฐฉานของเมียนมา
สถานการณ์ล่าสุดผลตรวจน้ำครั้งที่ 23 ของ คพ. (เก็บตัวอย่าง 26-30 ก.ย. 2569) พบว่าแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง มีโลหะหนักอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่แม่น้ำสายยังเป็นจุดที่ต้องเฝ้าระวัง เพราะสารหนูเกินเกณฑ์ ส่วนตะกอนดิน ผลตรวจก่อนหน้านี้ พบสารหนูในแม่น้ำสายที่บ้านหัวฝาย 26 มก./กก. สูงกว่าเกณฑ์ปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดินที่ 10 มก./กก.
ในภาคเกษตร กรมพัฒนาที่ดินเชียงรายเก็บตัวอย่างดินและน้ำกว่า 200 ตัวอย่าง แล้วใช้เกณฑ์ สีเขียวคือต่ำกว่า 14 มก./กก. สีเหลือง 14-25 มก./กก. และสีแดงเกิน 25 มก./กก. พบพื้นที่สีแดงราว 20% สีเหลือง 50% และสีเขียว 30% โดยเน้นตรวจสารหนู
รัฐเตรียมทำแผนที่ 3 สี และมาตรการ 3 ระยะ
โดยแผนที่นี้จะเป็นตัวชี้วัดการออกมาตรการช่วยเหลือ หากพื้นที่ใดเป็นสีแดง กระทรวงเกษตรฯ เตรียมมาตรการไว้ 3 ระยะ
1. ระยะเร่งด่วน คุมเข้มผลผลิตและออกใบรับรองผลผลิตที่ผ่านเกณฑ์ เพื่อสร้างความมั่นใจให้ผู้บริโภคและใช้อ้างอิงในการซื้อขาย พร้อมเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ
2. ระยะกลาง แก้ปัญหาแหล่งน้ำ กรมพัฒนาที่ดินพร้อมสนับสนุนงบประมาณและเครื่องจักรขุด "บ่อจิ๋ว" เป็นแหล่งน้ำสำรองในไร่นา
3. ระยะยาว ส่งเสริมการปรับไปปลูกพืชเศรษฐกิจทางเลือกที่เหมาะกับพื้นที่ เช่น ยางพารา ไม้ดอกไม้ประดับ และไม้ยืนต้น พร้อมถ่ายทอดเทคโนโลยีฟื้นฟูดิน
หากผลตรวจชี้ว่าพื้นที่ใดอยู่ในระดับสีแดง แผนระยะเร่งด่วนคือคุมเข้มผลผลิต เปิดเผยข้อมูล และออกใบรับรองให้ผลผลิตที่ผ่านเกณฑ์เพื่อใช้ประกอบการซื้อขาย ระยะกลาง กรมพัฒนาที่ดินเตรียมสนับสนุนงบและเครื่องจักรจัดทำบ่อเก็บน้ำขนาดเล็กในไร่นาสำหรับแปลงที่ใช้แหล่งน้ำเดิมไม่ได้ โดยคุณภาพของน้ำที่จะนำมาเก็บเป็นข้อมูลสำคัญต่อการใช้งานจริง ระยะยาว กระทรวงเกษตรฯ จะส่งเสริมพืชทางเลือกตามความเหมาะสม เช่น ยางพารา ไม้ดอกไม้ประดับ และไม้ยืนต้นเศรษฐกิจ ควบคู่กับการฟื้นฟูดิน
อีกด้านหนึ่ง เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน กระทรวง อว. เสนอเดินหน้าจัดหาเครื่องกรองน้ำและชุดตรวจภาคสนาม ศึกษาการใช้ฝายดักตะกอน และจัดทำแผนที่ความเสี่ยงเพื่อตรวจสอบต้นตอการปนเปื้อน ควบคู่กับแนวทางหารือระหว่างประเทศเพื่อลดมลพิษจากต้นทาง
ผศ.เสถียร ฉันทะ จากมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย เห็นว่าหน่วยงานรัฐควรรีบเปิดผลตรวจและทำโซนนิ่งให้เกษตรกรรู้ว่าอยู่โซนไหน โดยพื้นที่สีแดงไม่ควรปลูกพืชอาหาร และต้องมีระบบบำบัดฟื้นฟูดินเพื่อไม่ให้โลหะหนักสะสมต่อไป ประเด็นนี้ตรงกับโจทย์ที่รัฐบาลกำลังจะตอบด้วยแผนที่ 3 สี
จากน้ำในแปลงถึงข้าวในจาน…ต้องใช้ผลตรวจคนละชุด
ผลตรวจดินและน้ำช่วยระบุแปลงและแหล่งน้ำที่ควรตรวจเพิ่ม การรับรองผลผลิตต้องอาศัยข้อมูลของตัวอย่างสินค้าและเกณฑ์ที่ใช้กับสินค้าชนิดนั้นโดยตรง ตัวอย่างเช่น Codex กำหนดระดับสูงสุดของสารหนูอนินทรีย์ในข้าวขัดสีไว้ที่ 0.2 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
ส่วนองค์การอนามัยโลกกำหนดค่าแนะนำชั่วคราวสำหรับสารหนูในน้ำดื่มที่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ตัวเลขทั้งสองใช้กับตัวอย่างและวัตถุประสงค์ต่างกัน WHO
ด้านสัตว์น้ำ กรมประมงรายงานเมื่อ 13 พฤศจิกายนที่ผ่านมาว่า พบโลหะหนักเกินเกณฑ์ในสัตว์น้ำบางตัวจากแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง แต่ผลดังกล่าวยังจำกัดอยู่ที่ตัวอย่าง พื้นที่ และช่วงเวลาที่ตรวจ กรมประมงมีกำหนดหารือกับกรมควบคุมมลพิษและกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งในวันที่ 23 พฤศจิกายนนี้ พร้อมให้สำนักงานประมงจังหวัด สำรวจความเสียหายเพื่อประกอบการพิจารณาเยียวยา
ขณะเดียวกัน พลอยทะเล ลักษมีแสงจันทร์ รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ออกมายืนยันว่าน้ำประปานครหลวงไม่ได้รับผลกระทบโดยตรง เพราะ กปน. ใช้น้ำดิบจากแม่น้ำเจ้าพระยา (สถานีสูบน้ำดิบสำแล จ.ปทุมธานี ผลิตที่โรงงานน้ำบางเขน) และเขื่อนแม่กลอง (ผลิตที่โรงงานน้ำมหาสวัสดิ์) ซึ่งเป็นคนละลุ่มน้ำกับแม่น้ำสาย กก และโขง และไม่ได้ใช้น้ำจากบางปะกง
ส่วนน้ำประปาหมู่บ้าน รัฐบาลสั่งให้กรมอนามัยและกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ร่วมกับท้องถิ่นลงตรวจหาสารปนเปื้อนแล้ว ขณะที่ สคพ.1 รายงานว่า ระบบประปาส่วนภูมิภาคที่ได้รับผลกระทบในแม่สาย ซึ่งเคยหยุดผลิตชั่วคราว ล่าสุดกลับมาผลิตและจ่ายน้ำได้หลังแก้ไขระบบแล้ว




