ถอดบทเรียนที่สังคมไม่เคยจำ จากลุงพลถึงแม่ภัทร

เมื่อความจริงแพ้ความรู้สึก และสังคมไทยเสพ‘ดราม่า’เร็วกว่าตรวจสอบข้อเท็จจริงสังคมไทยมีความสามารถพิเศษอย่างหนึ่ง คือสามารถเปลี่ยนคนธรรมดาให้กลายเป็น‘วีรบุรุษ’ได้ภายในข้ามคืน และสามารถทำลายวีรบุรุษคนเดียวกันได้ในเวลาไม่กี่ชั่วโมง โดยแทบไม่จำเป็นต้องมีข้อเท็จจริงใหม่มากไปกว่า‘คลิปวิดีโอหนึ่งคลิป’ หรือคำบอกเล่าจากใครสักคน

เราเคยเห็นปรากฏการณ์นี้มาแล้วใน‘คดีลุงพล’ และวันนี้กำลังเห็นภาพคล้ายกันอีกครั้งในกรณี‘แม่ภัทร’

สองเรื่องนี้มีข้อเท็จจริงแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ไม่ควรถูกนำมาเปรียบเทียบในแง่ความผิดหรือความบริสุทธิ์ของบุคคล แต่สิ่งที่เหมือนกันอย่างน่าตกใจคือ‘พฤติกรรม’ของสังคมและสื่อที่พร้อมจะตัดสินคนจากเรื่องเล่าที่ตัวเองเชื่อ ก่อนที่ข้อเท็จจริงทั้งหมดจะปรากฏ

ปัญหาจึงอาจไม่ได้อยู่ที่ลุงพลหรือแม่ภัทร แต่อยู่ที่สังคมซึ่งไม่เคยเรียนรู้ว่าการเชื่ออะไรง่ายเกินไปมีต้นทุนสูงเพียงใด

จากผู้เกี่ยวข้องในคดี สู่คนดังที่สังคมสร้างขึ้นเอง

ย้อนกลับไปปี 2563 คดีการเสียชีวิตของน้องชมพู่กลายเป็นข่าวใหญ่ระดับประเทศ สื่อจำนวนมากเดินทางไปปักหลักที่บ้านกกกอก รายงานความเคลื่อนไหวแทบทุกชั่วโมง

ลุงพลซึ่งเป็นบุคคลที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ค่อย ๆ กลายเป็น‘คนดัง’ มีแฟนคลับ มีผู้ติดตาม มีงานบันเทิง และได้รับการสนับสนุนจากประชาชนจำนวนหนึ่ง จนเรื่องราวของคนที่ควรถูกตรวจสอบด้วยข้อเท็จจริง กลายเป็นเรื่องราวของบุคคลที่ผู้ชมรู้สึกผูกพัน

สื่อ‘ไม่ได้ทำหน้าที่’เพียงรายงานข่าวอีกต่อไป แต่มีส่วนสร้างตัวละคร สร้างความนิยม และสร้างเรื่องเล่าที่ผู้ชมเลือกข้างได้

กระทั่งวันที่ 13 สิงหาคม 2568 ศาลอุทธรณ์พิพากษาจำคุก‘ลุงพล’รวม 26 ปี ในคดีการเสียชีวิตของน้องชมพู่ จากข้อหารวมถึงฆ่าผู้อื่นโดยเจตนาและพรากเด็ก ขณะที่‘ป้าแต๋น’ได้รับการยกฟ้อง โดยคำพิพากษาดังกล่าวยังไม่ใช่คำพิพากษาถึงที่สุดในขณะนั้น

คำถามสำคัญไม่ใช่แค่ว่าเหตุใดสังคมจึงเคยเชื่อในตัวลุงพล แต่คือ ‘เหตุใดกระบวนการสร้างความเชื่อจึงเกิดขึ้นได้ง่ายขนาดนั้น ทั้งที่ข้อเท็จจริงยังไม่ครบถ้วน’

และใครควรรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดจากการทำให้ความนิยมกลายเป็นเครื่องมือวัดความจริง

แม่ภัทร : เมื่อความสงสารกลายเป็นคำพิพากษา

กรณีแม่ภัทรเริ่มต้นจากเรื่องราวที่‘กระทบ’ความรู้สึกของคนไทยอย่างรุนแรง หญิงสูงวัยคนหนึ่งออกมาเปิดเผยว่า‘ถูกลูกชายส่งไปอยู่ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ’เป็นเวลานาน พร้อมข้อกล่าวหาเกี่ยวกับการปฏิบัติต่อตนเองและความขัดแย้งในครอบครัว

สังคม‘ตอบสนอง’ทันทีด้วยความสงสาร ความโกรธ และการประณามผู้ที่ถูกกล่าวหา

แต่เมื่อเวลาผ่านไป ข้อมูลเกี่ยวกับความขัดแย้งในอดีต ประวัติการออกรายการโทรทัศน์ และข้อกล่าวหาจากบุคคลอื่นเริ่มปรากฏขึ้น กระแสความคิดเห็นบางส่วนก็เริ่ม‘เปลี่ยนทิศทาง’

คนที่เคยได้รับความเห็นใจเริ่มถูก‘ตั้งคำถาม’ ขณะที่ผู้ที่เคยถูกสังคมประณามก็เริ่มมีคนออกมา‘ปกป้อง’

นี่คือวงจรเดิมที่กำลังเกิดขึ้นอีกครั้ง

ที่สำคัญ การมีประวัติความ‘ขัดแย้ง’หรือข้อกล่าวหาในอดีต ไม่ได้ทำให้ข้อร้องเรียนเรื่องการถูกควบคุมตัวหรือการปฏิบัติอย่างไม่เหมาะสมหมดความชอบธรรมไปโดยอัตโนมัติ ทุกข้อกล่าวหาต้องถูกตรวจสอบแยกจากกันด้วยหลักฐาน

แต่ในโลกของโซเชียลมีเดีย ความ‘ซับซ้อน’เช่นนี้แทบไม่มีที่ยืน

สังคมต้องการเพียงคำตอบว่าใครเป็นคนดี ใครเป็นคนเลว ใครควรได้รับความสงสาร และใครสมควรถูกลงโทษ

เราไม่ได้พยายาม‘ค้นหาความจริง’เท่ากับพยายามค้นหาคนที่เราจะเชียร์

เมื่อสื่อไม่ได้ขายข่าว แต่ขายตัวละคร

สิ่งที่น่าสนใจกว่าพฤติกรรมของผู้ชม คือ‘โครงสร้างธุรกิจสื่อ’ที่ทำให้เรื่องแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ในอดีตสื่อแข่งขันกันด้วยความเร็วและความแม่นยำ แต่ในยุคแพลตฟอร์มดิจิทัล สื่อจำนวนมากต้องแข่งขันกันด้วยยอดชม ระยะเวลาการรับชม และการมีส่วนร่วมของผู้ชม

ข่าวที่มีตัวละครชัดเจน มีความขัดแย้ง และมีอารมณ์ร่วม ย่อมมีโอกาสได้รับความสนใจมากกว่าข่าวที่ต้องใช้เวลาอธิบายข้อเท็จจริงซับซ้อน

‘คนดีหนึ่งคน คนเลวหนึ่งคน’ เรื่องเล่าที่กระตุ้นความสงสาร และตอนจบที่ผู้ชมอยากติดตาม เป็นสูตรสำเร็จที่สามารถเปลี่ยนข่าวให้กลายเป็นละครชีวิตได้อย่างง่ายดาย

ยิ่งเรื่องราวพลิกผันมากเท่าไร ยิ่งมีเนื้อหาให้ผลิตมากขึ้นเท่านั้น

วันนี้ผู้ชม‘สงสาร’ พรุ่งนี้ผู้ชม‘โกรธ’ มะรืนผู้ชมอาจ‘เปลี่ยนใจ’ แต่ทุกครั้งที่ผู้ชมเปลี่ยนอารมณ์ ระบบก็ยังสามารถสร้างยอดเข้าชมจากความเปลี่ยนแปลงนั้นได้

นี่คือสิ่งที่เป็นปัญหาใหญ่ของระบบ‘นิเวศ’สื่อไทย

ความจริงเป็นสิ่งที่ต้องใช้เวลาค้นหา แต่ความรู้สึกเป็นสิ่งที่ขายได้ทันที

เมื่อรายได้ผูกกับความสนใจ สื่อจึงมีแรงจูงใจที่จะทำให้เรื่องราวดำเนินต่อไป มากกว่าจะทำให้เรื่องราวสิ้นสุดลงด้วยข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบแล้ว

แน่นอนว่า‘ไม่ใช่สื่อทุกแห่ง’ทำงานเช่นนี้ และการนำเสนอความเดือดร้อนของประชาชนยังเป็นหน้าที่สำคัญของสื่อ แต่ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อการช่วยเหลือผู้ร้องเรียนค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นการสร้างความนิยมให้บุคคล และการตรวจสอบถูกแทนที่ด้วยการชวนผู้ชมตัดสินคดีไปพร้อมกับรายการ

สังคมที่ตัดสินคนจากความรู้สึก ไม่ใช่ข้อเท็จจริง

อันตรายที่สุดของปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่การที่สังคมตัดสินผิดเพียงครั้งเดียว แต่คือการที่สังคมเริ่มคุ้นเคยกับการตัดสินโดย‘ไม่ต้องมีหลักฐาน’เพียงพอ

คน‘ร้องไห้’อาจได้รับความเชื่อถือมากกว่าคน‘พูดด้วยเหตุผล’ คนที่‘เล่าเรื่องเก่ง’อาจได้รับความนิยมมากกว่าคนที่มี‘พยานหลักฐาน’ และคนที่มีแฟนคลับจำนวนมากอาจได้รับการปกป้องมากกว่าคนที่ไม่มีพื้นที่สื่อ

ทั้งที่‘ความน่าสงสารไม่ได้พิสูจน์ความบริสุทธิ์’ และอดีตที่ไม่ดีไม่ได้พิสูจน์ว่าบุคคลนั้นสมควรถูกละเมิดสิทธิ

สำหรับกรณีแม่ภัทร ประเด็นที่สังคมควรติดตามอย่างจริงจังคือมีการควบคุมตัวโดย‘ไม่ชอบ’ด้วยกฎหมายหรือไม่ ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุปฏิบัติต่อผู้พักอาศัยอย่างไร และหน่วยงานกำกับดูแลปล่อยให้สถานที่ดังกล่าวดำเนินการได้อย่างไร

ตำรวจได้แยกประเด็นสอบสวนเกี่ยวกับทรัพย์สินและข้อกล่าวหาเรื่องการกักขังหน่วงเหนี่ยวแล้ว ซึ่งเป็นตัวอย่างว่าความขัดแย้งแต่ละเรื่องต้องถูกพิจารณาตามพยานหลักฐานของตัวเอง

ไม่ว่าแม่ภัทรจะเคยมีข้อพิพาทกับใครมาก่อน ก็ไม่ใช่คำตอบว่าเธอถูกปฏิบัติอย่างถูกต้องตามกฎหมายหรือไม่

และไม่ว่าผู้ที่ถูกกล่าวหาจะถูกสังคมเกลียดชังเพียงใด ก็ไม่ได้หมายความว่าบุคคลเหล่านั้นไม่ควรได้รับโอกาสชี้แจงและสิทธิในกระบวนการยุติธรรม

ความยุติธรรมไม่ควรขึ้นอยู่กับว่าใครเป็นคนดีในสายตาประชาชน แต่ต้องขึ้นอยู่กับว่าเกิดอะไรขึ้นจริง และกฎหมายคุ้มครองสิทธิของทุกคนอย่างเท่าเทียมหรือไม่

เมื่อประชาชนกลายเป็นผู้พิพากษา และอัลกอริทึมกลายเป็นศาล

ปัญหานี้ไม่ได้เกิดจากสื่อเพียงฝ่ายเดียว แต่เกิดจากแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ทำให้ความคิดเห็นจำนวนมหาศาลถูกขยายอย่างรวดเร็ว

อัลกอริทึมไม่ได้มีหน้าที่‘ตัดสินว่าใครพูดความจริง’ แต่ถูกออกแบบให้‘คัดเลือกเนื้อหา’ตามสัญญาณต่าง ๆ เช่น ความสนใจและปฏิสัมพันธ์ของผู้ใช้

ผลที่ตามมาคือเรื่องเล่าที่กระตุ้นอารมณ์อย่างรุนแรงมีโอกาสถูกส่งต่อ แม้ข้อเท็จจริงยังอยู่ระหว่างการตรวจสอบ

ความคิดเห็นของคนจำนวนมากจึงค่อย ๆ ถูกเข้าใจผิดว่าเป็นข้อเท็จจริง

เมื่อคนส่วนใหญ่เชื่อว่าใครผิด คนที่ตั้งคำถามอาจกลายเป็นฝ่ายถูกโจมตี และเมื่อกระแสกลับทิศ คนที่เคยถูกปกป้องก็อาจถูกทำลายด้วยความรุนแรงทางคำพูดแบบเดียวกัน

สังคมจึงไม่ได้มีเพียงศาลยุติธรรมที่ดำเนินการตามกระบวนการกฎหมาย แต่ยังมีศาลอีกแห่งที่ไม่มีหลักเกณฑ์เรื่องพยานหลักฐาน ไม่มีมาตรฐานการพิสูจน์ และแทบไม่มีกลไกเยียวยาคนที่ถูกตัดสินผิด

นั่นคือศาลโซเชียลมีเดีย

ศาลแห่งนี้สามารถพิพากษาใครก็ได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง แต่ไม่เคยมีหน้าที่ต้องรับผิดชอบต่อคำพิพากษาของตัวเอง

บทเรียนที่สังคมไม่เคยจำ

จากลุงพลถึงแม่ภัทร เราควรได้เรียนรู้อย่างน้อยที่สุดว่า ‘การทำข่าวไม่ใช่การสร้างแฟนคลับ’ การตรวจสอบข้อเท็จจริงไม่ใช่การเลือกข้าง และความยุติธรรมไม่ใช่การแข่งขันว่าใครได้รับเสียงเชียร์มากกว่า

สื่อควรกลับมาให้ความสำคัญกับ‘การตรวจสอบ’มากกว่าการขยายอารมณ์ แพลตฟอร์มควรตระหนักว่าการกระจายเนื้อหามีผลต่อชีวิตผู้คนจริง ๆ และประชาชนควรยอมรับว่าการยังไม่ตัดสินใคร ไม่ได้หมายความว่าเราเพิกเฉยต่อความเดือดร้อนของผู้เสียหาย

สิ่งหนึ่งที่อยากตั้งคำถามคือ หลังจากคดีลุงพล สังคมไทยเคยมีการ‘ทบทวน’อย่างจริงจังหรือไม่ว่าสื่อควรรายงานข่าวอาชญากรรมอย่างไร จะแยกข้อเท็จจริงออกจากความเชื่ออย่างไร และจะป้องกันไม่ให้ความนิยมของบุคคลเข้าไปบิดเบือนการรับรู้ของสาธารณะอย่างไร

หรือสุดท้ายเราเพียงแค่เลิกสนใจข่าวเก่า แล้วรอข่าวใหม่ที่สามารถสร้างความรู้สึกแบบเดิมขึ้นมาอีกครั้ง

ปัญหาของสังคมไทยอาจไม่ใช่การขาดข้อมูล เพราะวันนี้เรามีข้อมูลมากกว่าทุกยุคสมัย แต่เรากำลัง‘ขาดความอดทน’ที่จะตรวจสอบข้อมูลเหล่านั้นก่อนตัดสินใจเชื่อ

เราอยากมี‘ความเห็นก่อนมีความเข้าใจ’ อยากเลือกข้างก่อนเห็นหลักฐาน และอยากลงโทษใครบางคนก่อนที่กระบวนการยุติธรรมจะได้ทำหน้าที่

กรณีแม่ภัทรจะมีข้อเท็จจริงเพิ่มเติมอย่างไร ยังเป็นเรื่องที่ต้องติดตาม แต่เราไม่จำเป็นต้องรอให้เรื่องจบ จึงจะเริ่มตั้งคำถามต่อพฤติกรรมของสังคมและสื่อได้

เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นในวันนี้ไม่ใช่ปรากฏการณ์ใหม่

เราเคยเห็นมาแล้ว เคยถกเถียงมาแล้ว และเคยบอกว่าจะต้องถอดบทเรียนมาแล้ว

แต่เมื่อมีข่าวใหม่เกิดขึ้น เราก็กลับไปทำเหมือนเดิม

สังคมที่น่ากลัวไม่ใช่สังคมที่เคยตัดสินคนผิด แต่คือสังคมที่รู้ว่าตัวเองเคยตัดสินผิด แล้วก็ยังสนุกกับการตัดสินคนต่อไป

และหากเรายัง‘ไม่เปลี่ยนวิธีคิด’ ข่าวเรื่องหน้าก็จะมีตัวละครใหม่ มีผู้ถูกกล่าวหาใหม่ มีแฟนคลับกลุ่มใหม่ และมีเหยื่อของกระแสสังคมรายใหม่

แต่จะมีสิ่งหนึ่งที่ไม่เคยเปลี่ยน

เราไม่เคยจำบทเรียน เพราะเรามัวแต่จดจำตัวละคร