ปณิธานคนตรวจเงิน : บทเพลงโดย ‘รัฐ’ ในวันที่ ‘ศรัทธา’ ไม่ตรงคีย์

ไม่กี่วันที่ผ่านมา ภายหลังจาก ‘สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน’ หรือ ‘สตง.’ เผยแพร่บทเพลง ‘ปณิธานคนตรวจเงิน’ ผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ของหน่วยงาน บทเพลงดังกล่าวก็จุดกระแสวิพากษ์วิจารณ์ในวงกว้างทันที 

แม้เนื้อหาจะตั้งใจถ่ายทอดภาพของ ‘ความซื่อตรง’ และ ‘อุดมการณ์ของคนทำงานตรวจเงินแผ่นดิน’ แต่แทนที่จะได้รับเสียงชื่นชม กลับมีคำถามดังขึ้นรอบด้าน หลายเสียงมองว่าบทเพลงไม่สอดรับกับบรรยากาศความรู้สึกของสังคมในห้วงเวลานี้—ช่วงที่ปมเรื่อง ‘ตึก สตง. ถล่ม’ ยังไม่ได้รับการคลี่คลายอย่างชัดเจน  

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจไม่น้อยไปกว่าเสียงวิจารณ์ คือภาพสะท้อนของวิธีคิดด้านการสื่อสารของรัฐไทย ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ‘บทเพลง’ มักถูกใช้เป็นเครื่องมือประชาสัมพันธ์ เป็นภาษาทางอารมณ์เพื่อสร้างความเห็นพ้องและการยอมรับต่อประเด็นต่าง ๆ แต่ในวันนี้ เพลงอาจไม่ได้ทำหน้าที่เดิมอย่างราบรื่น หากกลับกลายเป็นพื้นที่ตั้งคำถามถึงความน่าเชื่อถือขององค์กรสาธารณะด้วยซ้ำ และอาจย้อนกลับมาท้าทาย ‘อำนาจ’ นั้นเอง 

เพื่อทำความเข้าใจปรากฏการณ์นี้ให้ลึกขึ้น ผู้เขียนได้พูดคุยกับ ‘บวรพงศ์ ศุภโสภณ’ นักวิจารณ์ดนตรี อดีตอาจารย์ด้านดนตรีวิทยา วิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล ผู้ติดตามพัฒนาการของดนตรีภาครัฐมาอย่างยาวนาน 

บทสนทนาครั้งนี้ชวนสำรวจโลกของเสียงเพลง ในมิติที่ลึกกว่าเนื้อร้องและทำนอง—พื้นที่ที่ตัวโน้ตอาจบอกเล่าเรื่องอำนาจ เวลา และบริบททางสังคมได้มากกว่าที่เห็นอยู่เบื้องหน้า 

ดนตรีในพิธีกรรมอำนาจ: ภาษาเมื่อสุดทางต้องพึ่งทำนอง 

‘บวรพงศ์’ เกริ่นอธิบายถึงความสัมพันธ์ของ ‘ดนตรี’ กับพิธีกรรมของมนุษย์มาตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์ ตั้งแต่วัฒนธรรมชนเผ่าจนถึงสังคมเมืองและชนชั้นสูง ดนตรีอยู่ในพิธีกรรมแทบทุกประเภท ไม่ว่าจะเป็นพิธีบวงสรวง งานเฉลิมฉลองที่ ‘มงคล’ ไปจนถึงงานศพที่ ‘อวมงคล’ เพราะในวิถีชีวิตมนุษย์ ดนตรีทำหน้าที่ขับเน้นความหมายของภาษา หากมองในแง่ประวัติศาสตร์ศิลปะจะพบว่า ดนตรีกับภาษาแทบไม่เคยแยกจากกัน 

ในมิติของรัฐ เขามองว่า อำนาจที่ศิวิไลซ์อาจไม่ใช่การพึ่งพากำลังทางทหารเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีศิลปวัฒนธรรมที่รุ่งเรืองควบคู่กัน ดังนั้น ความเจริญทางศิลปวัฒนธรรมจึงเป็นหลักฐานยืนยันความเป็นอารยชน และในประวัติศาสตร์ ยังทำหน้าที่เป็นกลไกป้องกันตนเองจากการถูกรังแกหรือการล่าอาณานิคม เพราะเป็นการพิสูจน์ว่าตนมีรากวัฒนธรรมที่มั่นคง 

เพลงปลุกใจในยุคสงครามความคิด สู่ ‘เพลง soft’ ในยุค รปห. (ร่วมสมัย)

‘บวรพงศ์’ ย้อนคบริบทจากสังคมไทย ที่เขาเคยสัมผัสจากวัยเยาว์ ในวันวาน ยุคที่รัฐไทยเผชิญความขัดแย้งทางอุดมการณ์กับขบวนการคอมมิวนิสต์ ‘ยุคเดือนตุลาฯ’ เขาเติบโตมาในช่วงเวลาที่ ‘เพลงปลุกใจ’ ถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองอย่างชัดเจน เขายกตัวอย่างเพลง ‘หนักแผ่นดิน’ ในฐานะสัญลักษณ์สำคัญ 

ขณะเดียวกัน เพลงของฝ่ายซ้ายอย่าง ‘คนกับควาย’ กลับไม่มีพื้นที่เทียบเท่า เพราะยุคนั้นเป็น ‘ยุคสื่อสารทางเดียว’ สื่อของรัฐมีอำนาจกำหนดวาทกรรม ความกลัวคอมมิวนิสต์ถูกผลิตซ้ำจนกลายเป็นความรู้สึกฝังลึกในสังคม นี่จึงสะท้อนให้เห็นว่า ดนตรีทำหน้าที่ทั้งปลุกระดม สร้างศรัทธา และกำหนดกรอบความคิด มันไม่ใช่เพียงเสียงเพลง แต่เป็น ‘เครื่องมือทางการเมือง’ อย่างเต็มรูปแบบมาแต่ไหนแต่ไร 

เมื่อขยับมาสู่สองทศวรรษหลัง ‘บวรพงศ์’ เห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน เพลงที่เกี่ยวข้องกับผู้มีอำนาจ มีเนื้อหาและท่วงทำนองดนตรีที่เบาลง (เขาใช้คำว่า soft ลง) ไม่มีมิติของการปะทะแบบกองกำลังในป่าเหมือนอดีต โทนเพลงจึงเปลี่ยนจากความฮึกเหิมรุนแรงมาเป็นจังหวะช้า เนื้อหาละมุน พยายามปลอบประโลม แก้ต่าง พร้อมกับขอความเข้าใจ 

อย่างไรก็ตาม เขาตั้งข้อสังเกตว่า เมื่อสิ่งที่สื่อสารผ่านบทเพลงไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางสังคม ย่อมเกิดความย้อนแย้ง เพราะสิ่งที่สื่อสารในเพลงไม่ได้จริงไปเสียทุกอย่าง โดยเฉพาะ ‘เพลงคืนความสุขให้ประเทศไทย’ ที่มีเสียงลือว่าแต่งโดย ‘พลเอกประยุทธ์ จันทรโอชา’ ผู้นำรัฐประหาร ปี 2557

นี่จึงแสดงให้เห็นว่า เมื่อความจริงไม่เดินไปในทิศทางเดียวกับเนื้อร้อง บทเพลงก็อาจกลายเป็นพื้นที่ให้สังคมตั้งคำถาม มากกว่าจะเป็นพื้นที่สร้างศรัทธา

วิกฤติศรัทธาของ ‘สตง.’ การ ‘เกาไม่ถูกที่คัน’ ด้วย ‘บทเพลง’ 

ในกรณีเพลงของสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน ‘บวรพงศ์’ ย้ำว่า การใช้ศิลปะเพื่อสร้างภาพลักษณ์ไม่ใช่เรื่องผิด ถือเป็นเรื่องปกติในสากล แต่สิ่งที่ต้องถามคือ เวลาและวัตถุประสงค์เหมาะสมหรือไม่ 

เขาใช้ถ้อยคำตรงไปตรงมาว่า "มันเกาไม่ถูกที่คัน" เพราะสิ่งที่สังคมกังขาไม่ใช่ความเหน็ดเหนื่อยของเจ้าหน้าที่ในออฟฟิศตามที่บทเพลงสื่อสาร แต่คือบทบาทหลักขององค์กรในการพิทักษ์ความซื่อตรงทางงบประมาณและการเงินของชาติ 

บวรพงศ์วิจารณ์ ‘เพลงและดนตรี’ ของบทเพลง ‘ปณิธานคนตรวจเงิน’ อย่างตรงไปตรงมาว่า เพลงดังกล่าวใช้เสียงสังเคราะห์พยายามจำลองความหรูหราและศักดิ์สิทธิ์แบบวงออร์เคสตรา โดยเฉพาะช่วงอินโทรที่ตั้งใจให้สง่างามในลักษณะ ‘เพลงสวด’ เนื้อร้องพยายามสื่อภาพความเหน็ดเหนื่อย เป็นการสร้างภาพความทุ่มเท แต่เขาตั้งคำถามว่า ในความเป็นจริง องค์กรดังกล่าวเป็นองค์กรสำนักงานเป็นหลัก ภาพส่วนใหญ่ในวิดีโอเป็นการทำงานในออฟฟิศ สวมสูท - เบลเซอร์ 

"สังคมไม่ได้กังขาว่างานคุณสบายในออฟฟิศหรือไม่ เขากำลังกังขาต่อบทบาทหน้าที่หลักขององค์กรคุณ และเมื่อการสื่อสารโดยเพลงไม่ตรงกับความคาดหวังหรือข้อสงสัยของสาธารณะ ผลลัพธ์อาจกลับด้าน เผลอๆ มันซ้ำเติมภาพลักษณ์ของคุณเข้าไปด้วยซ้ำ" 

นักวิจารณ์ดนตรี ขยายภาพให้เห็นภาพกว้างว่า สิ่งที่สังคมไทยเผชิญตลอดกว่าทศวรรษที่ผ่านมา คือ ‘วิกฤตศรัทธา’ ต่อองค์กรและบุคคลที่ควรเป็นหลักยึดของสังคม ไม่เฉพาะหน่วยงานรัฐ แต่รวมถึงสถาบันทางศีลธรรมและศาสนาด้วย 

ช่วงท้าย บวรพงศ์สะท้อนอีกมิติหนึ่งที่อยากชวนคิดว่า ศิลปะที่นำไปสู่ความเจริญทางปัญญา ‘อยู่ไม่ได้ถ้าไม่มีการอุปถัมภ์’ ตั้งแต่ศตวรรษที่ 18 ศิลปินได้รับการอุปถัมภ์จากกษัตริย์และขุนนาง ในยุคประชาธิปไตย รัฐบาลจึงควรจัดงบประมาณสนับสนุนศิลปะอย่างจริงจัง 

ยิ่ง ‘นายกรัฐมนตรี’ (อนุทิน ชาญวีรกูล) มีความรู้และทักษะด้านดนตรี เพราะเคยอยู่วงโยธวาทิตสมัยเรียนอัสสัมชัญ หากผู้นำเห็นคุณค่าศิลปวัฒนธรรมและขยายการสนับสนุนอย่างจริงจัง ก็อาจเป็นคุณต่อชาติ 

เพราะท้ายที่สุด ดนตรีไม่ใช่ปัญหา หากแต่การใช้มันต่างหากที่ต้องสอดคล้องกับบริบท เมื่อโลกกลายเป็นสังคมพหุการสื่อสาร เสียงสะท้อนจากประชาชนมาเร็วและรุนแรงกว่าเดิม บทเพลงอาจยังมีพลัง แต่จะทำงานได้ก็ต่อเมื่อเดินไปในทิศทางเดียวกับความจริงและการกระทำที่ตรวจสอบได้เท่านั้น