อาคารบางหลังไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้างที่ตั้งตระหง่านผ่านกาลเวลา แต่เป็นสถานที่ซึ่งเก็บชีวิตของผู้คนเอาไว้ ทั้งเสียงสนทนาในห้องเรียน ความเงียบงันระหว่างชั้นหนังสือ จดหมายจากเพื่อน สมุดเล็กเชอร์ที่ผ่านการใช้งาน ตลอดจนภาพความทรงจำเล็ก ๆ ที่อาจไม่มีวันปรากฏในหน้าประวัติศาสตร์
และเมื่อถึงวันที่อาคารหลังหนึ่งกำลังจะปิดประตูเพื่อเริ่มต้นการเปลี่ยนแปลงครั้งใหม่ สิ่งที่มีคุณค่าไม่แพ้การเก็บรักษาสถาปัตยกรรม คือการได้ย้อนกลับไปฟังเรื่องราวของผู้คนที่เคยทำให้สถานที่แห่งนี้มีชีวิต
นี่คือหัวใจของนิทรรศการ “กาลเวลา เทวาลัย (Times within Devalai)” ที่คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เตรียมเปิดอาคารมหาวชิราวุธ หรือที่หลายคนรู้จักในชื่อ “ตึกอักษรศาสตร์ 2” ให้ผู้คนเข้าชมเป็นกรณีพิเศษในช่วงค่ำคืน ระหว่างวันที่ 7-15 พฤศจิกายน 2569 ก่อนเข้าสู่กระบวนการปิดปรับปรุงอาคารครั้งใหญ่ในอีก 2-3 ปีข้างหน้า
ครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงการเดินชมอาคารเก่า แต่เป็นการเดินทางกลับไปพบกับช่วงเวลาที่เคยเกิดขึ้นภายในสถานที่แห่งนี้ ผ่านหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ภาพถ่าย หนังสือหายาก เอกสาร สิ่งพิมพ์ และวัตถุทรงคุณค่ากว่าพันรายการ ตลอดจนความทรงจำของผู้คนกว่าร้อยชีวิต ตั้งแต่นิสิตอักษรศาสตร์รุ่นแรกจนถึงรุ่นปัจจุบัน
อาคารหนึ่งหลัง กับความทรงจำที่แตกต่างกันนับพัน
อาคารมหาวชิราวุธเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มอาคารประวัติศาสตร์ที่เรียกกันว่า “เทวาลัย” ร่วมกับอาคารมหาจุฬาลงกรณ์ สถาปัตยกรรมไทยประยุกต์ที่เป็นภาพคุ้นตาของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเป็นพื้นที่ซึ่งผ่านบทบาทมาแล้วหลายยุคสมัย ทั้งหอสมุดกลาง ห้องสมุดคณะอักษรศาสตร์ ห้องเรียน และพื้นที่ทำงาน
แต่สิ่งที่ทำให้อาคารแห่งนี้มีความหมาย อาจไม่ใช่เพียงอายุหรือความงดงามทางสถาปัตยกรรม
สำหรับใครบางคน ที่นี่คือห้องสมุดที่เคยนั่งอ่านหนังสือจนเย็น สำหรับบางคนคือห้องเรียนที่ได้พบเพื่อนและอาจารย์ สำหรับอีกหลายคนอาจเป็นสถานที่เริ่มต้นความรัก มิตรภาพ หรือการค้นพบตัวเองในช่วงวัยหนึ่งของชีวิต
บางคนจำได้แม้กระทั่งว่าแสงแดดเคยส่องเข้ามาที่มุมไหนของอาคารในเวลาใด ขณะที่บางคนอาจยังเก็บจดหมายหรือสมุดบันทึกจากวันที่เคยเป็นนิสิตเอาไว้จนถึงวันนี้
ภัสสร์ภวิศา จิวพัฒนกุล และนักรบ มูลมานัส ตัวแทนทีมภัณฑารักษ์ มองว่า สถานที่เดียวกันอาจมีความหมายแตกต่างกันสำหรับผู้คนแต่ละรุ่น การนำความทรงจำเหล่านั้นมาวางเคียงกัน จะทำให้เห็นว่าอาคารหลังเดียวสามารถเก็บเรื่องราวและชีวิตของผู้คนไว้ได้มากมายเพียงใด
นิทรรศการจึงไม่ได้มุ่งนำเสนอเฉพาะสิ่งที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับ แต่ยังเปิดพื้นที่ให้กับเรื่องเล่าที่อาจไม่เคยถูกบันทึกไว้ในเอกสารใด ๆ เพราะบางครั้งรายละเอียดเล็กน้อยที่มีความหมายที่สุด อาจมีเพียงคนคนเดียวเท่านั้นที่ยังจดจำได้
3 ชั้น 4 เรื่องราว เดินทางผ่านกาลเวลาของเทวาลัย
นิทรรศการจัดแสดงบนพื้นที่ 3 ชั้นของอาคารมหาวชิราวุธ แบ่งออกเป็น 4 ส่วน เพื่อพาผู้ชมเดินทางจากจุดกำเนิดของอาคาร ไปสู่ชีวิตและความทรงจำที่เกิดขึ้นภายใน
1. The Making of Devalai — จุดเริ่มต้นของเทวาลัย
บริเวณโถงชั้น 1 พาย้อนกลับไปก่อนที่อาคารจะปรากฏเป็นรูปเป็นร่าง ผ่านแบบพิมพ์เขียวดั้งเดิม ภาพถ่ายเก่า และเอกสารจดหมายเหตุที่บันทึกเรื่องราวการก่อสร้าง รวมถึงหีบศิลาพระฤกษ์จำลองและเอกสารการวางศิลาพระฤกษ์ของตึกบัญชาการ อาคารแรกของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
นอกจากจะได้เห็นจุดเริ่มต้นของสถาปัตยกรรมที่คุ้นตาแล้ว ยังมีงานศิลปะ Projection Mapping ที่นำภาพและแสงมาสร้างประสบการณ์ใหม่บนโถงอาคาร เปลี่ยนพื้นที่เดิมให้กลับมามีชีวิตอีกครั้งในยามค่ำคืน
2. Memories of Devalai — สิ่งของที่เก็บความทรงจำ
บริเวณชั้น 2 ฝั่งถนนอังรีดูนังต์ ชวนทำความรู้จักผู้คนที่เคยใช้ชีวิตในเทวาลัยผ่านสิ่งของส่วนตัวและเรื่องราวจากหลายช่วงวัย
ตั้งแต่สำเนาใบปริญญาบัตรของนิสิตอักษรศาสตร์รุ่นแรก (อ.บ.1) สมุดเล็กเชอร์จากอดีตจนถึงปัจจุบัน ไปจนถึงจดหมายที่เพื่อนเขียนถึงกันในวันที่ยังเป็นนิสิต
สิ่งของเหล่านี้อาจดูธรรมดาเมื่อมองจากภายนอก แต่เมื่อได้รู้ว่าใครเป็นเจ้าของ ผ่านเรื่องราวอะไรมาบ้าง ก็อาจกลายเป็นหน้าต่างบานเล็กที่เปิดให้เราเข้าไปสัมผัสชีวิตของคนอีกยุคหนึ่ง
พร้อมกันนั้นยังชวนสำรวจว่าเทวาลัยเข้าไปอยู่ในโลกของจินตนาการอย่างไร ผ่านวรรณกรรม นวนิยาย ละคร และภาพยนตร์ที่ใช้สถานที่แห่งนี้เป็นจุดเริ่มต้นหรือฉากหลังของเรื่องราว
3. The Arts of Library — ชีวิตระหว่างชั้นหนังสือ
บริเวณชั้น 2 ฝั่งหอประชุม ย้อนกลับไปสำรวจบทบาทของอาคารมหาวชิราวุธในฐานะหอสมุดกลางจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และห้องสมุดคณะอักษรศาสตร์
ผ่านสิ่งพิมพ์ เอกสาร ภาพบันทึก และเรื่องราวจากเหล่าบรรณารักษ์ที่อาจไม่เคยถูกเล่าที่ไหนมาก่อน รวมถึงภาพของเทวาลัยที่ปรากฏในภาพยนตร์ สารคดี และบันทึกการเดินทางของผู้คนทั้งในและต่างประเทศ
เพราะห้องสมุดไม่เคยเป็นเพียงสถานที่เก็บหนังสือ แต่ยังเป็นพื้นที่แห่งการค้นพบ การเรียนรู้ และการพบเจอของผู้คนมากมาย
4. Crowdsourcing — ภาพที่ยังรอใครสักคนมาเล่า
บริเวณชั้น 3 เปิดพื้นที่ให้ผู้ชมมีส่วนร่วมเติมเต็มประวัติศาสตร์ของอาคาร ผ่านภาพถ่ายที่ยังรอคำอธิบายและเรื่องราวเพิ่มเติม
บางภาพอาจมีคนในภาพที่ใครบางคนจำได้ บางสถานที่อาจเป็นมุมที่เคยเดินผ่านทุกวัน หรือบางรายละเอียดอาจทำให้ใครสักคนย้อนนึกถึงเหตุการณ์ที่ไม่เคยเล่าให้ใครฟัง
ผู้ชมสามารถร่วมแบ่งปันเบาะแส ความทรงจำ และความคิดเห็น เพื่อให้ภาพถ่ายเหล่านั้นมีความหมายสมบูรณ์ขึ้นจากสายตาของผู้คนหลายรุ่น
เพราะประวัติศาสตร์ไม่ได้เกิดจากผู้บันทึกเพียงคนเดียว แต่อาจค่อย ๆ ประกอบขึ้นจากความทรงจำเล็ก ๆ ของผู้คนจำนวนมาก
ก่อนปิดประตู ยังมีอีกหลายเรื่องที่อยากชวนฟัง
นอกจากนิทรรศการ ยังมีกิจกรรมเสวนาและ Walking Tour ที่เปิดโอกาสให้ผู้ชมได้ฟังเรื่องราวจากผู้คนที่มีความผูกพันกับเทวาลัยในมุมมองที่แตกต่างกัน
ในวันที่ 7 พฤศจิกายน จะมีปาฐกถา “เทวาลัยรฦก” และวงเสวนา “หากเทวาลัยพูดได้…” ซึ่งชวนศิษย์เก่า อาจารย์ และนิสิตปัจจุบันมาร่วมแบ่งปันความทรงจำ ตั้งแต่ชีวิตหลังชั้นหนังสือ ห้องเรียน ไปจนถึงเรื่องราวตามทางเดินที่อาจไม่เคยปรากฏในประวัติศาสตร์อย่างเป็นทางการ
ตามด้วยเสวนา “กว่าจะเป็น กาลเวลา เทวาลัย” ที่จะพาไปเบื้องหลังกระบวนการค้นคว้าและสร้างสรรค์นิทรรศการ ตั้งแต่การอ่านหลักฐาน การคัดสรรเรื่องเล่า ไปจนถึงการนำประวัติศาสตร์มาพบกับศิลปะและจินตนาการ
ส่วนกิจกรรม Walking Tour “เดินผ่านกาลเวลา เดินผ่านเทวาลัย” จะพาผู้ชมสำรวจรายละเอียดของอาคารอย่างใกล้ชิด ผ่านมุมมองของนักประวัติศาสตร์ ภัณฑารักษ์ บรรณารักษ์ และอาจารย์ผู้คุ้นเคยกับพื้นที่แห่งนี้
โดยมีทั้งเส้นทาง “ปฐมบทอุดมศึกษา สู่เทวาลัย” ในวันที่ 8 พฤศจิกายน “Unseen เทวาลัยกับบรรณารักษ์และภัณฑารักษ์” ในวันที่ 14 พฤศจิกายน และกิจกรรมพาเดินชมอาคารอีก 2 รอบในวันที่ 15 พฤศจิกายน
ไฮไลต์อีกอย่างคือ Projection Mapping ระหว่างวันที่ 7-9 พฤศจิกายน เวลา 16.00-20.00 น. ที่จะใช้ภาพเคลื่อนไหวและแสงสร้างบรรยากาศใหม่ให้กับโถงอาคารมหาวชิราวุธ เปิดโอกาสให้ผู้ชมได้สัมผัสความงามของสถาปัตยกรรมในมุมที่แตกต่างจากทุกวัน
เพราะบางความทรงจำ ไม่ควรถูกทิ้งไว้กับกาลเวลา
รองศาสตราจารย์ ดร.สุรเดช โชติอุดมพันธ์ คณบดีคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า อาคารมหาวชิราวุธไม่ได้เป็นเพียงห้องสมุดหรือสถานที่ทำงาน แต่เป็นอาคารอนุรักษ์ที่เต็มไปด้วยความทรงจำของผู้คน ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน
การจัดนิทรรศการครั้งนี้จึงเป็นโอกาสให้ผู้คนได้กลับมาสำรวจความผูกพันระหว่างมนุษย์กับสถานที่ ผ่านเรื่องเล่าและวัตถุที่เป็นตัวแทนของช่วงเวลาต่าง ๆ
แม้อาคารจะต้องปิดปรับปรุงเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับบทบาทใหม่ในอนาคต แต่เมื่อกลับมาเปิดอีกครั้งในอีก 2-3 ปีข้างหน้า อาคารแห่งนี้จะยังคงเป็นทั้งห้องสมุด ห้องทำงาน และห้องเรียน ที่พร้อมสร้างความทรงจำชุดใหม่ให้กับคนรุ่นต่อไป
บางทีสิ่งที่นิทรรศการ “กาลเวลา เทวาลัย” อยากชวนให้เราค้นพบ จึงอาจไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์ของอาคารหลังหนึ่ง แต่คือความจริงที่ว่า สถานที่แห่งหนึ่งจะมีความหมายมากเพียงใด ขึ้นอยู่กับชีวิตของผู้คนที่เคยผ่านเข้ามา
เราอาจไม่เคยรู้จักคนที่เคยนั่งอ่านหนังสืออยู่ตรงมุมเดียวกับเราเมื่อหลายสิบปีก่อน ไม่เคยพบอาจารย์ที่เคยยืนสอนในห้องเดียวกัน หรือไม่เคยเห็นจดหมายที่ใครบางคนเขียนถึงเพื่อนในวันที่ยังเป็นนิสิต แต่เมื่อได้เห็น ได้อ่าน และได้ฟัง เราอาจพบว่าความรู้สึกบางอย่างของคนเหล่านั้นไม่ต่างจากสิ่งที่เรากำลังรู้สึกอยู่ในวันนี้
และแม้จะไม่เคยมาเยือนเทวาลัยมาก่อน เราก็อาจค้นพบสถานที่แห่งหนึ่งในความทรงจำของตัวเอง ผ่านเรื่องราวของคนแปลกหน้าที่ไม่เคยรู้จักกัน
ก่อนอาคารจะปิดประตูเพื่อเริ่มต้นบทใหม่ อยากชวนให้ลองเดินเข้าไปใช้เวลากับเทวาลัยอีกสักครั้ง เพราะอาคารอาจกำลังจะเปลี่ยนไป แต่เรื่องราวที่เคยเกิดขึ้นภายในนั้น ไม่จำเป็นต้องเลือนหายไปตามกาลเวลา
นิทรรศการ “กาลเวลา เทวาลัย (Times within Devalai)”
วันที่ 7-15 พฤศจิกายน 2569
ณ อาคารมหาวชิราวุธ (ตึกอักษรศาสตร์ 2) คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
เวลาเข้าชม
- 7-9 พฤศจิกายน 2569 เวลา 16.00-20.00 น.
- 10-15 พฤศจิกายน 2569 เวลา 13.00-20.00 น.
- เปิดให้เข้าชมรอบสุดท้ายเวลา 19.30 น.
เข้าชมนิทรรศการฟรี ติดตามรายละเอียดกิจกรรมได้ที่ Facebook: Arts Chulalongkorn และ Instagram: @artschulaofficial
