วางแผนเกษียณอย่างไร? เมื่อคนไทยเสี่ยง ‘แก่ก่อนรวย’

เมื่อประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว แต่ความพร้อมทางการเงินและระบบรองรับยังตามไม่ทัน คนวัยทำงานจึงต้องเผชิญโจทย์ใหญ่: ไม่ใช่แค่จะมีเงินพอใช้หลังหยุดทำงานหรือไม่ แต่จะทำอย่างไรให้เงินออมอยู่ได้นานเท่ากับอายุขัย?

รายงาน “แก่ก่อนรวย: คนไทยพร้อมแค่ไหนในการเกษียณ” จาก KKP Research และรายงาน OECD Economic Surveys: Thailand 2025 ชี้ตรงกันว่า ประเทศไทยกำลังเผชิญความเสี่ยงที่ประชากรจำนวนมากอาจเข้าสู่วัยเกษียณโดยไม่มีเงินออมเพียงพอท่ามกลางค่าครองชีพและอายุขัยที่ยืนยาวขึ้น คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่เราจะเกษียณเมื่อไร แต่ต้องเริ่มวางแผนอย่างไรตั้งแต่วันนี้ เพื่อไม่ให้ชีวิตหลังเกษียณกลายเป็นช่วงเวลาที่ต้องกังวลเรื่องเงินทุกเดือน

คนไทยกำลังแก่เร็ว แต่ความพร้อมทางการเงินยังตามไม่ทัน

KKP Research ระบุว่า ปัจจุบันประชากรไทยราว 1 ใน 4 มีอายุ 60 ปีขึ้นไป และคาดว่าสัดส่วนดังกล่าวจะเพิ่มขึ้นเป็นมากกว่า 1 ใน 3 ภายในปี 2049 สะท้อนการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรที่กำลังเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่สิ่งที่น่ากังวลกว่าจำนวนผู้สูงอายุ คือแหล่งรายได้สำหรับการดำรงชีวิตหลังเกษียณ โดยข้อมูลจากรายงานพบว่า ผู้สูงอายุเกือบ 70% ยังมีรายได้หลักจากการพึ่งพาลูกหลานหรือการทำงานต่อไป ขณะที่มีเพียง 8.4% ที่มีรายได้หลักจากเงินบำนาญหรือดอกเบี้ยเงินออม

ตัวเลขนี้สะท้อนว่า การเกษียณของคนไทยจำนวนมากอาจยังไม่ได้ตั้งอยู่บนฐานของเงินออมและรายได้ที่สร้างขึ้นด้วยตัวเอง แต่ยังต้องพึ่งพาคนในครอบครัวหรือจำเป็นต้องทำงานต่อ แม้จะเข้าสู่วัยที่ควรได้พักจากการทำงานแล้วก็ตาม

อีกด้านหนึ่ง แรงงานไทย 93% ไม่มีสวัสดิการกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ (Provident Fund: PVD) และในกลุ่มที่มีเงินสะสมผ่านกองทุนดังกล่าว ค่ากลางของเงิน PVD ณ วันเกษียณยังรองรับค่าใช้จ่ายหลังเกษียณได้เพียงประมาณ 2 ปีเท่านั้น ขณะเดียวกัน KKP Research ระบุว่า แรงงานไทย 54% ยังอยู่นอกระบบประกันสังคม ทำให้คนทำงานจำนวนมากไม่มีหลักประกันด้านรายได้หลังเกษียณที่ครอบคลุมเพียงพอ

ภาพดังกล่าวสอดคล้องกับรายงาน OECD Economic Surveys: Thailand 2025 ซึ่งอ้างอิงผลสำรวจแรงงานนอกระบบของสำนักงานสถิติแห่งชาติปี 2567 พบว่า ประเทศไทยมีแรงงานนอกระบบ 21.1 ล้านคน หรือคิดเป็น 52.7% ของผู้มีงานทำทั้งหมด 40 ล้านคน แรงงานนอกระบบจำนวนมากเป็นผู้ประกอบอาชีพอิสระ ผู้ทำงานส่วนตัว และแรงงานในครอบครัว ซึ่งอาจไม่มีนายจ้างช่วยสมทบเงินเข้าระบบบำนาญหรือกองทุนสำรองเลี้ยงชีพเหมือนแรงงานในระบบ

นี่จึงเป็นความเสี่ยงที่ไม่ได้เกิดจากการไม่มีเงินออมเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับรูปแบบการจ้างงาน รายได้ที่ไม่แน่นอน และความครอบคลุมของระบบสวัสดิการตลอดช่วงชีวิตการทำงาน

อายุยืนขึ้น แต่เงินต้องอยู่ให้ได้นานขึ้น

อีกหนึ่งความเสี่ยงที่คนวางแผนเกษียณมักประเมินต่ำเกินไป คือ Longevity Risk หรือความเสี่ยงจากการมีอายุยืนกว่าระยะเวลาที่เงินออมสามารถรองรับได้

ข้อมูลจาก OECD ระบุว่า คนไทยที่มีอายุ 60 ปีแล้ว ยังมีอายุขัยเฉลี่ยเหลืออีกประมาณ 22 ปีในผู้ชาย และ 24 ปีในผู้หญิง หมายความว่า หากใครเกษียณเมื่ออายุ 60 ปี เงินออมที่เตรียมไว้ต้องสามารถรองรับค่าใช้จ่ายไปได้อีกกว่า 2 ทศวรรษโดยเฉลี่ย

แต่ในความเป็นจริง คนจำนวนหนึ่งอาจมีชีวิตยืนยาวกว่านั้น ขณะที่ค่าใช้จ่ายไม่ได้หยุดเพิ่มขึ้นตามวันที่หยุดทำงาน โดยเฉพาะค่ารักษาพยาบาล การดูแลสุขภาพ และค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับภาวะพึ่งพิงเมื่ออายุมากขึ้น

โจทย์จึงไม่ได้อยู่แค่การมีเงินก้อนเพียงพอในวันเกษียณ แต่ต้องบริหารให้เงินก้อนนั้นสามารถสร้างกระแสเงินสดและรักษากำลังซื้อได้ตลอดช่วงชีวิตหลังเกษียณ หากประเมินเงินที่ต้องใช้เพียง 10–15 ปี ทั้งที่อาจมีชีวิตอยู่ถึง 85–90 ปี ก็มีโอกาสที่เงินออมจะหมดก่อนถึงวันสุดท้ายของชีวิต

มีเงินออมแล้ว แต่เงินอาจโตไม่ทันค่าครองชีพ

การมีเงินออมเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ แต่ไม่ได้หมายความว่าเงินก้อนนั้นจะเพียงพอสำหรับชีวิตหลังเกษียณเสมอไป เพราะอีกหนึ่งความเสี่ยงคือการเก็บเงินไว้ในสินทรัพย์ที่ให้ผลตอบแทนต่ำเกินไป เมื่อเทียบกับเงินเฟ้อและค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นตามอายุ

ข้อมูลการสำรวจของธนาคารแห่งประเทศไทยที่ KKP Research นำมาอ้างอิงระบุว่า คนไทย 91.5% มีการออมเงิน แต่เงินออมมากกว่า 80% ในกลุ่มตัวอย่างยังกระจุกตัวอยู่ในรูปเงินสด เงินฝาก หรือสินทรัพย์ความเสี่ยงต่ำ ขณะที่มีเพียง 2.2% ที่นำเงินไปลงทุนในสินทรัพย์ที่มีโอกาสเติบโต

ประเด็นจึงไม่ได้อยู่ที่คนไทยไม่รู้จักการออม แต่อยู่ที่เงินออมจำนวนมากอาจยังไม่ได้ถูกบริหารให้มีโอกาสเติบโตเพียงพอสำหรับเป้าหมายระยะยาว การฝากเงินเพียงอย่างเดียวอาจไม่ตอบโจทย์เป้าหมายเกษียณในระยะยาว หากผลตอบแทนไม่สามารถชดเชยเงินเฟ้อได้ ขณะที่การลงทุนก็ต้องคำนึงถึงความเสี่ยงและระยะเวลาที่ต้องใช้เงินด้วย

ดังนั้น การวางแผนเกษียณจึงต้องคิดมากกว่าการเก็บเงินให้ได้จำนวนหนึ่ง แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าเงินก้อนนั้นจะเติบโตอย่างไร และสามารถรักษากำลังซื้อได้มากเพียงใดในอนาคต

เบี้ยยังชีพมี แต่เพียงพอหรือไม่? เมื่อระบบบำนาญไทยกำลังเผชิญแรงกดดัน

แม้ประเทศไทยจะมีระบบสวัสดิการรองรับผู้สูงอายุ แต่ความท้าทายสำคัญคือระดับผลประโยชน์ที่ได้รับอาจยังไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิต รายงาน OECD Economic Surveys: Thailand 2025 ระบุว่า ระบบเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุของไทยครอบคลุมประชากรประมาณ 91% ของผู้สูงอายุที่ไม่ได้รับบำนาญข้าราชการ ถือเป็นความก้าวหน้าในการขยายความคุ้มครองขั้นพื้นฐาน

อย่างไรก็ตาม เงินที่ได้รับยังอยู่ในระดับต่ำ โดยผู้สูงอายุได้รับเบี้ยยังชีพตั้งแต่ 600–1,000 บาทต่อเดือนตามช่วงอายุ คิดเป็นเพียงประมาณ 4–6% ของค่าจ้างเฉลี่ยต่อเดือน และสำหรับผู้สูงอายุช่วง 60–69 ปี เงินเบี้ยยังชีพคิดเป็นเพียงประมาณ 23% ของเส้นความยากจนตามเกณฑ์ที่ OECD ใช้ประเมิน นั่นหมายความว่า แม้จะมีระบบรองรับ แต่ผู้สูงอายุยังจำเป็นต้องมีรายได้จากแหล่งอื่นมาช่วยดูแลค่าใช้จ่าย ไม่ว่าจะเป็นเงินออม เงินบำนาญจากการทำงาน หรือการสนับสนุนจากครอบครัว

ขณะเดียวกัน OECD ยังเตือนถึงความยั่งยืนของกองทุนประกันสังคมในระยะยาว เมื่อจำนวนผู้รับบำนาญเพิ่มขึ้นตามสังคมสูงวัย แต่จำนวนแรงงานที่ส่งเงินสมทบไม่ได้เพิ่มขึ้นในอัตราเดียวกัน หากยังคงเงื่อนไขระบบบำนาญเดิมไว้ การรักษาสมดุลทางการเงินของกองทุนอาจต้องอาศัยการเพิ่มอัตราเงินสมทบอย่างมาก โดย OECD อ้างประมาณการว่าภาระเงินสมทบรวมอาจต้องเพิ่มขึ้นเกิน 30% ของเงินเดือน ซึ่งเป็นระดับที่ไม่สมจริงในทางปฏิบัติ

OECD จึงเสนอให้ประเทศไทยพิจารณาปรับโครงสร้างระบบบำนาญ เช่น การทยอยเพิ่มอายุเกษียณจาก 55 ปีเป็น 60 หรือ 65 ปี การปรับวิธีคำนวณสิทธิประโยชน์ และการเพิ่มแรงจูงใจให้แรงงานอยู่ในระบบการจ้างงานที่เป็นทางการนานขึ้น ประเด็นนี้สะท้อนว่า การเตรียมความพร้อมเกษียณไม่ใช่ภาระของประชาชนเพียงฝ่ายเดียว แต่ยังเป็นโจทย์เชิงนโยบายที่ภาครัฐต้องเร่งจัดการ เพื่อให้ระบบบำนาญสามารถรองรับประชากรสูงวัยได้อย่างยั่งยืน 

ต้องมีเงินเท่าไรถึงจะเกษียณได้?

หนึ่งในคำถามที่คนเริ่มวางแผนเกษียณมักต้องการคำตอบ คือ ควรมีเงินเก็บเท่าไรจึงจะเพียงพอ KKP Research ชี้ว่า ไม่มีตัวเลขเงินเกษียณที่เหมาะกับทุกคน เพราะแต่ละคนมีรูปแบบการใช้ชีวิต ค่าใช้จ่าย และรายได้ประจำหลังเกษียณแตกต่างกัน วิธีเริ่มต้นจึงควรเป็นการประเมินค่าใช้จ่ายที่ต้องการในแต่ละเดือน แล้วหักรายได้ประจำที่คาดว่าจะได้รับ เช่น เงินบำนาญหรือค่าเช่า เพื่อหาส่วนต่างที่ต้องใช้เงินออมมารองรับ จากนั้นจึงสามารถใช้แนวคิด “กฎ 4%” หรือ 4% Rule เป็นแนวทางประเมินเงินก้อนเบื้องต้น โดยคำนวณจากการเตรียมเงินลงทุนประมาณ 25 เท่าของค่าใช้จ่ายส่วนที่ยังขาดในแต่ละปี

ตัวอย่างเช่น หากต้องการใช้เงินหลังเกษียณเดือนละ 21,000 บาท และคาดว่าจะได้รับเงินบำนาญเดือนละ 6,000 บาท เท่ากับยังมีค่าใช้จ่ายที่ต้องใช้เงินออมรองรับอีกเดือนละ 15,000 บาท หรือปีละ 180,000 บาทและเมื่อนำ 180,000 บาท คูณด้วย 25 จะได้เป้าหมายเงินเกษียณเบื้องต้นประมาณ 4.5 ล้านบาท

ตัวเลขนี้เป็นเพียงแนวทางตั้งต้น ไม่ใช่จำนวนเงินที่รับประกันว่าจะใช้ได้ตลอดชีวิต เพราะยังต้องพิจารณาระยะเวลาหลังเกษียณ ผลตอบแทนจากการลงทุน อัตราเงินเฟ้อ และค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพที่อาจเพิ่มขึ้นในอนาคต

อีกข้อควรรู้คือ กฎ 4% พัฒนามาจากการศึกษาข้อมูลผลตอบแทนการลงทุนในอดีตของสหรัฐฯ โดยแนวคิดคือถอนเงินในปีแรกไม่เกิน 4% ของเงินลงทุน ณ วันเกษียณ และปรับจำนวนเงินที่ถอนในปีต่อ ๆ ไปตามเงินเฟ้อ เพื่อเพิ่มโอกาสให้เงินรองรับค่าใช้จ่ายได้ประมาณ 30 ปี จึงไม่ควรนำมาใช้เป็นสูตรตายตัวโดยไม่ปรับให้เข้ากับสถานการณ์และความเสี่ยงของแต่ละคน

วางแผนเกษียณให้เป็นระบบ ด้วย 3 ขั้นตอน Budget – Protect – Grow

เมื่อรู้แล้วว่าต้องเตรียมเงินประมาณเท่าไร ขั้นต่อไปคือการวางระบบบริหารเงินให้ไปถึงเป้าหมาย โดย KKP Research เสนอแนวทาง 3 ขั้นตอน ได้แก่ Budget, Protect และ Grow ซึ่งสามารถนำมาปรับใช้กับการวางแผนการเงินของคนวัยทำงานได้

1.     Budget (วางแผนรายรับ-รายจ่ายและเป้าหมาย)

• สำรวจรายรับ รายจ่าย และคำนวณเงินออมต่อเดือน
• ประเมินค่าใช้จ่ายหลังเกษียณเทียบกับรายได้ที่คาดว่าจะได้รับ (เช่น บำนาญ ประกันสังคม) เพื่อตั้งเป้าหมายเงินเก็บให้ชัดเจน
• เริ่มเร็วได้เปรียบกว่าจากพลังของดอกเบี้ยทบต้นในระยะยาว

2.     Protect (ปกป้องเงินออมจากความเสี่ยง)

• เตรียมเงินสำรองฉุกเฉินและความคุ้มครองสุขภาพ เพื่อป้องกันไม่ให้เหตุการณ์ไม่คาดฝัน (เช่น เจ็บป่วย อุบัติเหตุ) มาดึงเงินออมระยะยาวไปใช้ก่อนเวลา
• เน้นความเหมาะสมกับกำลังเงินและความเสี่ยงของตัวเอง

3.     Grow (สร้างการเติบโตให้เงินออม)

• นำเงินออมไปลงทุนระยะยาวเพื่อให้เงินงอกเงย
• เลือกสินทรัพย์ให้เหมาะกับความเสี่ยงที่รับได้ พร้อมกระจายความเสี่ยง ไม่ทุ่มเงินไปที่สินทรัพย์ใดสินทรัพย์หนึ่ง และไม่ตัดสินใจจากผลตอบแทนระยะสั้น

ใกล้เกษียณต้องลดความเสี่ยง แต่ไม่จำเป็นต้องหยุดลงทุน

หลายคนเข้าใจว่าเมื่อใกล้เกษียณควรย้ายเงินลงทุนทั้งหมดไปไว้ในเงินฝากหรือตราสารหนี้เพื่อป้องกันความเสี่ยง แต่ KKP Research ชี้ว่า การลดความเสี่ยงเป็นเรื่องจำเป็นก็จริง แต่การหยุดลงทุนทั้งหมดอาจทำให้เงินเติบโตไม่ทันเงินเฟ้อ โดยเฉพาะเมื่อเงินก้อนดังกล่าวยังต้องรองรับค่าใช้จ่ายอีก 20–30 ปีหลังเกษียณ

แนวทางที่ KKP เสนอคือการปรับสัดส่วนการลงทุนตามช่วงวัย หรือที่เรียกว่า Glide Path โดยทยอยลดสัดส่วนหุ้นและเพิ่มสินทรัพย์ความเสี่ยงต่ำ เช่น เงินสดหรือตราสารหนี้ เมื่อเข้าใกล้วันเกษียณ เพื่อลดผลกระทบจากความผันผวนของตลาดในช่วงที่กำลังจะเริ่มถอนเงินมาใช้จ่าย อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าต้องขายหุ้นทั้งหมด เพราะเงินส่วนที่ยังไม่จำเป็นต้องใช้ในระยะยาวยังต้องมีโอกาสเติบโต เพื่อช่วยรับมือกับเงินเฟ้อและค่าใช้จ่ายในอนาคต

สำหรับคนที่เกษียณแล้ว KKP Research ยังเสนอแนวคิดให้แบ่งเงินสำหรับค่าใช้จ่ายในช่วง 2–3 ปีแรกไว้ในเงินสดหรือสินทรัพย์ความเสี่ยงต่ำ เพื่อลดความจำเป็นในการขายหุ้นในช่วงที่ตลาดปรับตัวลง ขณะที่เงินส่วนที่ยังไม่ต้องใช้ในอีก 10–20 ปีข้างหน้า สามารถลงทุนในสินทรัพย์ที่มีโอกาสสร้างผลตอบแทนสูงขึ้น โดยกระจายความเสี่ยงอย่างเหมาะสม

แก้ปัญหาแก่ก่อนรวย ไม่ใช่แค่เรื่องของการออม แต่ต้องปรับทั้งระบบ

ข้อมูลจาก KKP Research และ OECD สะท้อนภาพเดียวกันว่า ความเสี่ยงแก่ก่อนรวยของไทยมีหลายชั้น ตั้งแต่ความพร้อมทางการเงินของแต่ละบุคคล ไปจนถึงโครงสร้างตลาดแรงงานและระบบบำนาญของประเทศ

ในระดับบุคคล การเริ่มออมเร็วขึ้น กำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน และบริหารเงินลงทุนให้เหมาะกับช่วงวัย เป็นสิ่งที่สามารถเริ่มทำได้ทันที แต่ในระดับประเทศ การเพิ่มความครอบคลุมของระบบประกันสังคมและระบบบำนาญ การยกระดับความเพียงพอของเบี้ยยังชีพ การสร้างแรงจูงใจให้แรงงานนอกระบบเข้าสู่ระบบสวัสดิการ ตลอดจนการปรับระบบบำนาญให้รองรับอายุขัยที่ยืนยาวขึ้น ล้วนเป็นเรื่องที่ต้องดำเนินควบคู่กัน

เพราะหากแรงงานจำนวนมากยังมีรายได้ไม่แน่นอน ไม่มีเงินสมทบเพื่อเกษียณ และไม่มีหลักประกันรองรับเมื่อหยุดทำงาน การคาดหวังให้ทุกคนสะสมเงินได้เพียงพอด้วยตัวเองอาจไม่ใช่คำตอบทั้งหมด

ท้ายที่สุด ความเสี่ยง “แก่ก่อนรวย” อาจไม่ใช่เรื่องของคนรุ่นพ่อแม่เท่านั้น แต่กำลังเป็นโจทย์ของคนวัยทำงานในวันนี้ด้วย การวางแผนเกษียณจึงไม่ควรถูกเลื่อนออกไปเป็นเรื่องของอนาคต เพราะยิ่งเริ่มช้า เวลาสำหรับสะสมเงินและแก้ไขความไม่พร้อมก็ยิ่งเหลือน้อยลง

คำถามที่ควรถามตัวเองตั้งแต่วันนี้จึงไม่ใช่แค่ว่าเราจะเกษียณตอนอายุเท่าไร แต่คือเมื่อถึงวันนั้น เราจะมีเงินมากพอให้ใช้ชีวิตอย่างที่ต้องการหรือไม่

****

แหล่งอ้างอิง:

-        KKP Research รายงาน “แก่ก่อนรวย: คนไทยพร้อมแค่ไหนในการเกษียณ”

-       OECD Economic Surveys: Thailand 2025 (https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-thailand-2025_426b9bc0-en.html , https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-thailand-2025_426b9bc0-en/full-report/tackling-informality_4d6a6d0f.html , https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-thailand-2025_426b9bc0-en.html )

-        สำนักงานสถิติแห่งชาติ การสำรวจแรงงานนอกระบบ เม.ย. - มิ.ย. 2569 https://www.nso.go.th/nsoweb/nso/survey_detail/9u?set_lang=th&utm_source=chatgpt.com#gsc.tab=0