ประเทศไทยกำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของโครงสร้างประชากร เมื่อจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะที่จำนวนคนวัยทำงานมีแนวโน้มลดลง
รายงานของ องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD ระบุว่า ไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว โดยสัดส่วนผู้สูงอายุอายุ 65 ปีขึ้นไป เมื่อเทียบกับประชากรวัยทำงานอายุ 16–64 ปี มีแนวโน้มเพิ่มจาก 21% ในปี 2023 เป็น 48.8% ในปี 2053 หรือเพิ่มขึ้นมากกว่า 2 เท่า
ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายความเพียงว่าไทยจะมีผู้สูงอายุมากขึ้น แต่ยังหมายถึง คนวัยทำงานที่ต้องสร้างรายได้ ผลิตสินค้าและบริการ จ่ายภาษี และดูแลระบบสวัสดิการ จะมีสัดส่วนลดลงเมื่อเทียบกับจำนวนผู้สูงอายุ
และที่น่ากังวลกว่านั้นคือ ไทยกำลังเจอปัญหานี้ในช่วงที่ ความสามารถในการผลิตของแรงงานก็เติบโตช้าลง
คนทำงานลด แต่ผลิตภาพก็โตช้า
ข้อมูล OECD พบว่า ผลิตภาพแรงงานของไทยเคยเติบโตเฉลี่ย 4.8% ต่อปีในช่วงปี 2010–2015 แต่ลดลงเหลือเพียง 2.1% ต่อปีในช่วงปี 2015–2023
พูดให้เข้าใจง่ายคือ ในอดีตแรงงานไทยสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มขึ้นได้ค่อนข้างเร็ว แต่ช่วงหลังการเพิ่มขึ้นของมูลค่าที่แรงงานหนึ่งคนสร้างได้กลับชะลอตัวลง
ปัญหาจึงเกิดขึ้นพร้อมกัน 2 ด้าน คนทำงานมีแนวโน้มลดลง ขณะที่ความสามารถในการสร้างผลผลิตต่อคนก็ไม่ได้เพิ่มขึ้นเร็วพอ นี่คือเหตุผลที่คำว่า 'แก่ก่อนรวย' กลายเป็นประเด็นที่ต้องจับตา
เพราะเมื่อประเทศไทยไม่สามารถเพิ่มจำนวนแรงงานได้เหมือนในอดีต การเติบโตทางเศรษฐกิจในอนาคตจึงต้องพึ่งพา การทำให้คนหนึ่งคนสามารถสร้างมูลค่าได้มากขึ้น
คนไทยต้องสร้างมูลค่าได้มากขึ้น
OECD มองว่า ในระยะยาว การเพิ่มผลผลิตต่อคนจะเป็นปัจจัยสำคัญในการเพิ่มรายได้ของคนไทย เพราะการเพิ่มจำนวนคนเข้าสู่ตลาดแรงงานจะทำได้ยากขึ้นเมื่อประเทศเข้าสู่สังคมสูงวัย
นั่นหมายความว่า ไทยอาจต้องเปลี่ยนวิธีคิดจากเดิมที่เคยได้เปรียบจาก แรงงานจำนวนมากและต้นทุนแรงงานที่ไม่สูง ไปสู่การสร้างสินค้าที่มีมูลค่าสูงขึ้น ใช้เทคโนโลยีมากขึ้น และทำให้แรงงานหนึ่งคนสร้างรายได้มากกว่าเดิม
โจทย์นี้จึงไม่ได้อยู่แค่กับรัฐบาล แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับภาคธุรกิจและคนทำงาน บริษัทต้องลงทุนในเครื่องจักรและเทคโนโลยีมากขึ้น ขณะที่แรงงานต้องมีทักษะใหม่ เพื่อให้สามารถทำงานกับเทคโนโลยีและงานรูปแบบใหม่ได้
ผู้สูงอายุไม่จำเป็นต้องเป็น 'ภาระ'
อีกมุมหนึ่งที่ OECD ให้ความสำคัญ คือการทำให้คนสูงวัยที่ยังมีความสามารถ สามารถทำงานต่อได้ หากต้องการ เมื่อคนมีอายุยืนขึ้น การออกจากตลาดแรงงานเร็วเกินไปอาจทำให้ประเทศสูญเสียกำลังคนจำนวนมาก ดังนั้น การแก้ปัญหาอาจไม่ใช่เพียงการถามว่า 'จะเพิ่มอายุเกษียณหรือไม่'
แต่ต้องถามว่า 'เราจะทำอย่างไรให้คนอายุ 60 ปีขึ้นไปยังสามารถทำงานได้อย่างมีคุณภาพ?' ตั้งแต่การปรับลักษณะงานให้เหมาะกับวัย การลดการเลือกปฏิบัติเรื่องอายุ ไปจนถึงการฝึกทักษะใหม่ให้คนวัยกลางคนสามารถทำงานต่อได้
AI อาจช่วยแก้ปัญหาคนทำงานลดลง
เมื่อจำนวนแรงงานมีแนวโน้มลดลง เทคโนโลยีจึงมีบทบาทสำคัญมากขึ้น ไม่ใช่เพียงคำถามว่า AI จะมาแย่งงานคนหรือไม่ แต่ต้องถามว่า ไทยจะใช้เทคโนโลยีช่วยให้คนจำนวนน้อยลงสร้างผลผลิตได้มากขึ้นหรือไม่
OECD มองว่าการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีและโครงสร้างประชากรจะทำให้ความต้องการทักษะของตลาดแรงงานเปลี่ยนไป ไทยจึงต้องเร่งพัฒนาทักษะของคนทำงานให้สอดคล้องกับงานในอนาคต
พูดง่าย ๆ คือ ถ้าคนทำงานน้อยลง คนที่เหลืออยู่ต้องทำงานได้เก่งขึ้น และเครื่องจักรกับเทคโนโลยีต้องเข้ามาช่วยมากขึ้น
อีกโจทย์ใหญ่ 'แรงงานนอกระบบ' ปัญหาสังคมสูงวัยของไทยยังมีอีกด้านที่ต้องจับตา นั่นคือ แรงงานนอกระบบ
ข้อมูลปี 2024 ที่ OECD นำมาใช้ระบุว่า ไทยมีแรงงานนอกระบบประมาณ 21.1 ล้านคน หรือ 52.7% ของผู้มีงานทำทั้งหมดขณะที่แรงงานในระบบมีประมาณ 18.9 ล้านคน เมื่อคนกลุ่มนี้เข้าสู่วัยสูงอายุ คำถามสำคัญคือ พวกเขาจะมีรายได้และหลักประกันเพียงพอสำหรับการใช้ชีวิตหลังหยุดทำงานหรือไม่ เพราะแรงงานนอกระบบจำนวนมากไม่ได้อยู่ในระบบประกันสังคมหรือมีหลักประกันในระดับเดียวกับแรงงานในระบบ
OECD จึงเสนอให้ไทยหาทางทำให้คนและธุรกิจเข้าสู่ระบบได้ง่ายขึ้น พร้อมขยายการคุ้มครองทางสังคม เพื่อไม่ให้การเข้าสู่สังคมสูงวัยกลายเป็นปัญหาความเหลื่อมล้ำที่รุนแรงขึ้น
ไทยต้อง 'รวยขึ้นต่อคน' ก่อนคนทำงานจะลดลงมากกว่านี้
โจทย์ใหญ่ของไทยจึงไม่ได้อยู่ที่การมีผู้สูงอายุมากขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่คือ เราจะสร้างรายได้และผลิตภาพให้เพิ่มขึ้นได้เร็วแค่ไหน ก่อนที่จำนวนคนวัยทำงานจะลดลงมากกว่านี้
ทางออกมีหลายด้าน ทั้งการพัฒนาทักษะคน การใช้เทคโนโลยี การเพิ่มประสิทธิภาพธุรกิจ การเปิดโอกาสให้ผู้สูงวัยทำงานต่อ และการนำแรงงานนอกระบบเข้าสู่ระบบมากขึ้น
เพราะหากไทยยังเติบโตด้วยการเพิ่มจำนวนแรงงานไม่ได้เหมือนเดิม ก็ต้องเปลี่ยนมาเติบโตด้วย คุณภาพของคน และ มูลค่าที่คนหนึ่งคนสร้างได้ สุดท้ายแล้วแก่ก่อนรวย ไม่ใช่เรื่องของผู้สูงอายุเท่านั้น แต่เป็นเรื่องของคนไทยทุกวัย
เด็กวันนี้ต้องมีทักษะที่ตรงกับงานในอนาคต คนวัยทำงานต้องพัฒนาตัวเองให้ทันการเปลี่ยนแปลง ส่วนคนสูงวัยต้องมีทางเลือกที่จะทำงานต่อได้ หากยังมีศักยภาพและต้องการทำงาน
เพราะคำถามสำคัญของประเทศไทยในวันนี้อาจไม่ใช่แค่ ไทยจะแก่แค่ไหน? แต่คือ ก่อนที่ไทยจะแก่กว่านี้ เราจะทำให้คนหนึ่งคนสร้างมูลค่าได้มากพอหรือยัง? นี่อาจเป็นโจทย์ใหญ่ที่สุดของเศรษฐกิจไทยในอีก 10-20 ปีข้างหน้า วันที่คนทำงานน้อยลง แต่ประเทศไทยยังต้องเดินหน้าต่อ
แหล่งอ้างอิงหลัก
- OECD, OECD Economic Surveys: Thailand 2025 — วิเคราะห์ประชากรสูงวัย ผลิตภาพ แรงงานนอกระบบ การคลัง และการปฏิรูปโครงสร้างเศรษฐกิจ
- OECD, OECD Skills Strategy Thailand (2025) — วิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงประชากร ทักษะ แรงงานสูงวัย และความต้องการทักษะใหม่
- OECD, Tackling informality: OECD Economic Surveys: Thailand 2025 — ข้อมูลแรงงานนอกระบบและผลกระทบต่อ Productivity และ Social Protection
- OECD, Strengthening productivity through better product market regulation — ข้อมูล Productivity ไทยและความจำเป็นในการเพิ่มผลผลิตต่อคน
