ประธานสภา SME ย้ำหลักการ แพลตฟอร์ม ต้อง“แข่งขันเป็นธรรม”
สุปรีย์ ทองเพชร ประธานสภาวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมไทย (สภาเอสเอ็มอี) ให้ความกรณี คณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค. ) มีคำสั่งลงโทษปรับทางปกครองผู้ประกอบธุรกิจแพลตฟอร์มซื้อขายสินค้าออนไลน์ (E-Marketplace) 1 ราย เนื่องจากมีพฤติกรรมการใช้อำนาจตลาดอย่างไม่เป็นธรรม บังคับคู่ค้าเข้าร่วมจัดโปรโมชันโดยไม่แจ้งให้ทราบล่วงหน้าและไม่ได้รับความยินยอมจากคู่ค้า และกำหนดเงื่อนไขที่เป็นภาระแก่คู่ค้าในการออกจากโปรโมชัน อันเป็นผลให้เกิดความเสียหายแก่คู่ค้า ว่า
คำวินิจฉัยนี้บอก SME เรื่องสำคัญมากอย่างหนึ่งว่า “การถูกเอาเปรียบ” ในโลกแพลตฟอร์ม ไม่ได้หมายถึงแค่ถูกเก็บค่าธรรมเนียมแพงเกินไป แต่รวมถึงการถูกกำหนดกติกาฝ่ายเดียว ถูกพาเข้าโปรโมชั่นโดยไม่ได้ยินยอม ถูกเพิ่มภาระต้นทุน หรือถูกทำให้ออกจากระบบ/โปรโมชั่นได้ยากจนเสียเสรีภาพในการตัดสินใจทางธุรกิจด้วย
ในคดีนี้ กขค. มองพฤติกรรมที่เกี่ยวกับการเข้าร่วมโปรแกรมส่งเสริมการขาย การถอนตัว และเงื่อนไขที่แพลตฟอร์มกำหนดต่อร้านค้า โดยพิจารณาว่าอาจเป็น “การปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม” ที่สร้างความเสียหายแก่ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นภายใต้มาตรา 57 ของ พ.ร.บ.การแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 หลักนี้ สอดคล้องกับแนวทางของ กขค. มองว่าพฤติกรรมทางการค้าซึ่งสร้างความเสียหายแก่คู่ค้าโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร อาจเข้าข่ายกฎหมายการแข่งขันได้
5 คำถามตรวจสอบว่ากำลังถูกเอาเปรียบหรือไม่
ประธานสภา SME แนะนำให้ตรวจสอบ 5 คำถามว่า ธุรกิจกำลังถูกเอาเปรียบหรือไม่
1. เราได้เลือกเองจริงหรือไม่? ถ้าถูกนำเข้าร่วมโปรโมชั่น บริการเสริม แคมเปญ คูปอง หรือระบบส่วนลดโดยอัตโนมัติ หรือไม่ได้ให้ความยินยอมอย่างชัดเจน นี่เป็นสัญญาณแรกที่ควรตรวจสอบ
2. เรารู้เงื่อนไขก่อนตัดสินใจหรือไม่? ค่าใช้จ่าย ส่วนลดที่ร้านต้องรับภาระ GP ค่าธรรมเนียม เงื่อนไขการถอนตัว และผลกระทบต่อร้านควรถูกแจ้งอย่างชัดเจนก่อนเข้าร่วม หากเงื่อนไขสำคัญมาปรากฏภายหลัง SME ควรตั้งคำถามทันที
3. เราสามารถออกจากข้อตกลงได้จริงหรือไม่? คำวินิจฉัยนี้น่าสนใจตรงที่ไม่ได้มองเพียง “เข้าร่วมอย่างไร” แต่ยังมองถึง “ออกอย่างไร” ด้วย หากสมัครง่ายเพียงหนึ่งคลิก แต่ยกเลิกยาก ต้องผ่านหลายขั้นตอน มีเวลารอ หรือถูกบังคับให้อยู่ต่อจนสิ้นสุดรอบ นั่นอาจสะท้อนความไม่สมดุลของอำนาจต่อรอง
4. ต้นทุนหรือความเสี่ยงถูกผลักมาให้เราเพียงฝ่ายเดียวหรือไม่? เช่น แพลตฟอร์มเป็นผู้ตัดสินใจจัดโปรโมชั่น แต่ร้านค้าต้องรับส่วนลดทั้งหมด ถูกเพิ่มค่าใช้จ่ายโดยไม่สามารถปฏิเสธ หรือมีการเปลี่ยนเงื่อนไขที่กระทบ margin โดยไม่มีทางเลือกที่สมเหตุสมผล จุดนี้ควรบันทึกไว้ เพราะประเด็นสำคัญของกฎหมายคือผลเสียที่เกิดขึ้นแก่ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่น ไม่ใช่เพียงว่ามีสัญญาอยู่หรือไม่
5. ถ้าเราไม่ยอม เราจะถูกลงโทษทางธุรกิจหรือไม่? เช่น อันดับค้นหา การมองเห็นลดลง เข้าแคมเปญไม่ได้ เสียสิทธิพิเศษ ถูกจำกัดการเข้าถึงลูกค้า หรือมีผลกระทบอื่นที่ทำให้ในทางปฏิบัติ “ปฏิเสธไม่ได้” เรื่องนี้สำคัญมากในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม เพราะอำนาจต่อรองไม่ได้อยู่แค่ในสัญญา แต่สามารถอยู่ใน algorithm, ranking, visibility และระบบ incentive ได้ด้วย
หลักง่ายที่สุดที่ SME ควรจำจากคำวินิจฉัยนี้คือ
อย่าเพิ่งคิดว่า “ก็แพลตฟอร์มเขากำหนดมาแบบนี้” เพราะสิ่งที่อยู่ใน Terms & Conditions ไม่ได้แปลว่าเป็นธรรมเสมอไป และการกดยอมรับก็ไม่ได้ทำให้พฤติกรรมที่ไม่เป็นธรรมกลายเป็นธรรมโดยอัตโนมัติ
คำวินิจฉัยครั้งนี้จึงมีความหมายต่อ SME มากกว่าเรื่องของบริษัทหนึ่งราย เพราะมันกำลังสร้างหลักคิดใหม่ว่า ผู้ประกอบการบนแพลตฟอร์มก็มีสิทธิที่จะได้รับกติกาที่เป็นธรรม มีสิทธิที่จะรู้ มีสิทธิที่จะเลือก และมีสิทธิที่จะปฏิเสธ
“ผมคิดว่านี่คือสิ่งที่ SME ควรเริ่มถามทุกครั้งก่อนกด “เข้าร่วมโปรโมชั่น ถ้าเราไม่ได้เป็นคนเลือก เราออกไม่ได้ และเราต้องเป็นคนจ่ายทั้งหมด เรายังเรียกว่าการค้าระหว่างคู่ค้าที่เป็นธรรมได้ จริงหรือไม่?”
